Building a City: Regulating the Sharing Economy in Amsterdam

From dads with DIY projects to fashionistas seeking the latest trends, Amsterdam’s tenacious citizens are ripping up the rulebooks and bringing trade into the 21st century. How did a city enable its citizens to think differently and connect in new ways?
The Amsterdam skyline. Photo: Stijn te Strake

Inthe hip Amsterdam district of Jordaan, a woman walks into an award-winning fashion boutique. She pulls her fingertips through racks of emerging designers and vintage classics. When she’s picked out the perfect dress, she takes it to the counter and greets the clerk with a smile. No cash exchanges hands. Next week, the shop will take the outfit back, no questions asked, so she can exchange it for something else.

Over the next few weeks, that same customer can exchange her latest selections as many times as she wants for the set monthly price she pays. This is Lena — the world’s first “fashion library,” where clothes are borrowed in real life via subscription. An endless wardrobe for as little as €25 per month makes quite the antidote for the trends of fast fashion and mass consumption.

Lena is just one of many Amsterdam startups ditching the notion of fixed ownership in favor of shared access to goods and services. This same idea has propelled companies like Uber, Airbnb, and Deliveroo to global prominence. Now Amsterdam is paving the way for the collaborative economy’s next frontier.

The Lena fashion library in Jordaan. Photo: Lena

Four years ago, innovation consultant Harmen van Sprang and masters student Pieter van de Glind decided to join forces. Inspired by the quickly growing sharing economy in Seoul, South Korea, they set up ShareNL — a think tank that works with startups, corporations, governments, and research institutions to unlock the potential offered by technology and sharing. Their goal was simple: to turn Amsterdam into Europe’s first sharing city.

“The city government invited me to speak about my collaborative economy thesis, which presented an interesting window of opportunity,” says van de Glind. “Because there were so many policymakers in the room, I decided to keep it short and present the simple idea that citizens want to share and that Amsterdam should become a ‘sharing city.’”

The session made an impact. Over the months that followed, the idea of Amsterdam as a sharing city gained momentum. The campaign provided a focal point to showcase the attractiveness of the Netherlands as a location to incubate and accelerate disruptive startups, thanks to the country’s digitally literate and entrepreneurially minded population.

In 2015, Kajsa Ollongren, vice mayor of Amsterdam, publicly recognized the potential of the collaborative economy in a speech, signaling the city’s intention to further encourage and facilitate sharing. In less than two years, a simple idea was transformed into the Amsterdam Sharing Economy Action Plan, setting out how the city would attempt to formalize collaborative platforms and establish a less-prohibitive regulatory environment. As it turns out, that was only the beginning.

Amsterdam’s collaborative economy. Photo: ShareNL

The business of sharing has become a global phenomenon. Thanks to the rise of global platforms (and the familiarity they bring to the concept), people across the world — in developed and developing countries alike — are becoming part of a collaborative economy. “Digital platforms are enabling people to find each other and share assets, labor, and knowledge,” says Martijn Arets, a digital economy author and researcher based in Amsterdam. “The thresholds for strangers trusting each other have never been lower than they are today.”

According to PwC, the European sharing economy will facilitate nearly €570 billion in transactions by 2025. Across its five key sectors — accommodation, transport, household services, professional services, and collaborative finance — the sharing economy will eclipse its traditional counterparts within a decade. But to achieve sustained growth and take advantage of the opportunities the sharing economy offers, governments in Europe need to develop regulation that’s balanced, coordinated, and dynamic. To do that, they need to work together, and urban areas are fertile testing ground for the potential solutions of the sharing economy.

The collaborative economy, however, is still seen as an unwelcome disruption in many cities. Benefits like increases in productivity and fewer idle assets can come at the expense of safety and wages. The playing field is far from level for established companies and these new market entrants, and unfair competition has angered citizens and regulators alike. To combat excessive rent prices, officials in Berlin banned short-term Airbnb rentals. In Copenhagen, stringent regulations have forced Uber out of the city entirely. Whether government actions like these are reflective of citizens’ wishes is a question that Amsterdam has tackled head-on — with interesting results. Research shows that 84 percent of Amsterdam’s citizens are willing to try at least one service offered by the collaborative economy.

So rather than focusing on what they should ban or limit, Amsterdam officials began their journey toward “sharing city” status by asking how the sharing economy could provide local residents with easier and more affordable access to goods and services.

Amsterdam leads the world as a “sharing city.” Photo: ShareNL

“We looked at all our existing rules and regulations, and from that began to make new policy,” says Nanette Schippers, sharing economy program manager for the city of Amsterdam. “We said, for example, that it’s okay to rent out your home on Airbnb as long as you follow a few simple rules, like, for example, paying income and tourist taxes.” This proactive approach meant becoming the first city in the world to negotiate with the platform directly. And it turned out they had more in common than expected.

Both sides wanted to prevent dubious hosts from breaking fire safety regulations and operating illegal hotels via the platform, so it was clear that action in this area would be a good place to start. Amsterdam officials worked together with Airbnb to decide the best ways to execute the city’s existing guidelines via the platform. This involved working together on enforcement, launching a campaign to educate Airbnb hosts, and adding the facility to pay tourist taxes directly through the website. Hosts are allowed to rent out their homes to a maximum of four people at a time and for no more than 60 days a year.

“If hosts go over this limit, they have to have a hotel license and be subject to relevant hotel laws,” explains Schippers. “In principle, this is impossible because the rules concern homes, not hotels. We want people to live in homes in our city, not buy them up and rent them out to tourists for profit full-time.”

It took more than a year to hash out the specifics, but when the deal was finally made, it was a landmark moment. The principle of regulating the platform economy to fit the needs of citizens was established, and it set an example for city officials worldwide. By demonstrating willingness to find common ground, Amsterdam was able to send a message to those looking to kick-start a sharing economy project: Let’s work together and make it happen.

The Peerby app in action. Photo: Peerby

Today, tens of sharing economy startups operate in Amsterdam. Peerby helps citizens borrow things as diverse as badminton rackets, electric drills, and pop-up tents from their neighbors, and now operates around the world. Barqo, a startup that emerged from Amsterdam’s canals, facilitates boat sharing via a platform that’s quickly becoming a staple for Europeans who are passionate about sailing.

The city is buzzing with sharing activity, and the majority of Amsterdam’s sharing apps are homegrown. By demonstrating that policymakers were open-minded and willing to engage in direct dialogue with disruptive startups instead of simply shutting them down, the city demonstrated a commitment to digital innovation and entrepreneurship that’s helping it generate additional tax revenues and attract tech-savvy tourists. The result is a thriving scene that marks Amsterdam as an early adopter of what analysts expect to drive the economies of the future: platforms.

“Remember, it’s not just governments that are learning from experimentation with these platforms — the platforms are learning, too,” says Arets. “The best way to succeed is by working together with platforms, not against them. Amsterdam started doing this really early, putting them far ahead of other cities today.”

Amsterdam has invested time in identifying common ground with the disruptive forces of tomorrow’s economy. With cities growing at an exponential rate and facing enormous environmental and social challenges, finding innovative ways of using technology for community good is vital. But platforms need to share the responsibilities as well as the market opportunities of the new, collaborative economy — and there’s little reason to believe Silicon Valley’s latest darlings can be trusted to regulate themselves.



Tarımda start-up rüzgarı

Tarım ve gıda alanındaki girişimcilik hikayelerine her geçen gün bir yenisi ekleniyor.

Özellikle genç girişimcilerin fikirlerine fonlar milyonlarca dolarlık yatırım yapıyor.

Üniversitenin kütüphanesinde, evin garajında ya da kafede yeşeren bir fikir, sonrasında tecrübe, teknoloji, Ar-Ge ve inovasyonla birleşince küresel bir başarı hikayesine dönüşebiliyor.

Ama bu söylediklerimizin çoğu maalesef yurt dışında yaşanıyor.

Türkiye, tarımda start-up ve girişimcilik konusunda maalesef olması gereken noktanın oldukça gerisinde.

Bu konulara kafa yoran ya da üzerinde çalışan şirket ve start-up sayısı neredeyse iki elin parmağınızı geçmiyor.

Ama ABD başta olmak üzere gelişmiş ekonomilerde tarım sektörünün gelecekteki oyuncuları şimdiden yol almaya başlamış.

Söz konusu start-up şirketler ve üzerinde yoğunlaştıkları alanlar, tarımın geleceğine yönelik önemli ipuçları içeriyor.

Tarım ve gıda sektörüne yönelik ortaya çıkan fikirler gelecekteki üretim ve tüketim alışkanlıklarına yön verecek nitelikte.

Lafı fazla uzatmadan bazı örneklerle ne demek istediğimizi anlatmaya çalışalım:

ABD merkezli Farmlogs adlı şirket, daha verimli ve kârlı bir çiftlik yönetimi için yazılım tasarlamış. Yazılım sayesinde üretim aşamasında verim kaybının önlenmesi ve maliyetlerin kontrol altında tutularak, tüm süreç boyunca kârlılığı artırmaya yönelik çiftçiye alan bilgileri, uyarılar ve tavsiyeler sunuluyor.

Bir diğer şirket ise İsrail merkezli Taranis.

Şirket, kendisini ‘hassas tarım istihbarat platformu’ olarak tanımlıyor. Tarım alanlarının izlenmesine, çiftçinin bilinçli karar verme sürecine yardımcı olmak üzere geliştirilen platform, tarıma dair ‘big data‘yı analiz ederek tarımsal faaliyetlerin yönetim biçimini değiştirecek devrimci bir araç olarak tanımlanıyor.

Peki neler yapıyor?

Sezon boyunca çiftçinin üretim sürecini planlayan, fenolojik büyüme evrelerini izlemeyi sağlayan platform, olumlu hava koşullarıyla uygulama zamanlamalarını optimize ediyor. Tarımsal üretimde zararlı popülasyonunu takip eden ve hareket eşiklerini izleyen sistem, haftalık bazda yüksek hassasiyette uydu görüntüleri kullanarak saha sağlığının takibini yapıyor.

Anlık veriler sağlarken, çok değerli olan geçmişteki verilerin tamamını da kaydederek geleceğe yönelik öngörülebilirliği sağlamayı hedefliyor. Amaç, sorunları erken fark edip ya da öngörüp önleyici, koruyucu tedbirler alabilmek.

Taranis uygulaması, veri toplamak ve tarlada entegre haşere yönetimi için bitkilere özel rapor hazılıyor.

ABD’li FreightFarms şirketi ise küresel ölçekte yerel eko-sistemler yaratmak için fiziksel ve dijital araçlar sağlayarak, değişen gıda peyzajının ihtiyacını karşılamayı hedefliyor.

Şirket, doğru teknik, altyapı ve destekle, herkesin coğrafi konum ya da mesleklerinden bağımsız olarak çiftçi olabilmesine olanak sağlıyor. Şirketin geliştirdiği Leafy Green Machine, bir nakliye konteyneri içinde inşa edilmiş, dikey, hidroponik bir çiftçilik sistemi.

İsviçre’nin Lozan kentinden çıkan Gamaya ise işin içine yapay zekayı katmış.

Şirket, hiperspektral görüntüleme ve yapay zeka ile etkinleştirilen agronomi çözümleri sunarak tarım işletmelerinin verimliliğini ve sürdürülebilirliğini geliştirmeyi amaçlıyor.

Tarımda kimyasal kullanımını azaltarak hem çevre hem de maliyet etkisini minimum seviyeye çekmeye çalışan şirket, hastalık ve yabani otların azaltılması ile mahsuldeki kaybı minimize etme hedefinde. Tabii bunları yaparken de değişen iklim koşullarına karşı risk yönetimini tüm yıl boyunca sağlamaya çalışıyor.

Arable ise ABD merkezli bir start-up.

Şirket, arazide tarama işareti ölçümüne dayalı olarak tarımsal işletmelerin gerçek zamanlı kesintisiz görünürlüğünü sağlıyor. Ekinin büyümesinden hasat zamanına kadarki süreci yakın takibe alarak verim ve kalitede öncü analiz yapılmasını sağlıyor. Çiftçi için yağış miktarını, ekinin su talebini, su stresini, mikro iklim şartlarını ölçümlüyor ve ona göre doğru şekilde yönlendiriyor.

İsrail/Tel Aviv merkezli tarım-analitik şirketi olan CropX, bulut tabanlı yazılım çözümleri geliştirerek kablosuz sensörler sayesinde çiftçinin mahsul verimini artırmaya çalışıyor. Belirli alanlardaki farklı toprak türlerini belirlemek için bölgenin toprak haritalarını kullanan sistem, sürdürülebilir tarıma yönelik çözümler sunuyor.

Agrilyst, ABD’nin New York kentinden çıkan bir start-up. Şirket, seralarda mahsulleri tüm üretim sürecinde izleyerek ürünlerinin yönetilmesi ve daha karlı bir işletmeye dönüşmesi için veri odaklı bilgiler edinmesine yardımcı olan web tabanlı bir yazılım platformu sunuyor. Kalite kontrol ve laboratuvar test cihazı niteliği de taşıyan sistem ile üretici, ürünlerini tüm boyutlarıyla 7/24 takip etme şansına sahip oluyor.

Kanada Vancouver merkezli TerraMera şirketi, geleneksel kimyasal ilaçların yerine daha çevreci ve sağlıklı olan bitki esaslı zirai ilaç ürünleri geliştiriyor.

Bir diğer start-up yine ABD’nin Silikon Vadisi’nden çıkan Slantrange.

Uzaktan algılama ve alan içi analizin yenilikçi bir kombinasyonu olarak yeni tarımsal ölçümler oluşturan ABD’nin Silikon Vadisi’nden çıkan Slantrange, özetle şu bilgiyi paylaşıyor: “Spektral görüntüleme, nesnenin doğası hakkında yeni bilgiler edinmek için bir nesneden gelen ışık yansıtıcılığının dalga boyuna bağımlılığını kullanan bir teknik olarak tanımlanıyor. Daha basit bir ifadeyle tarım alanında bitkinin renginden bir çok şeyi öğrenebiliriz. Bir bitkinin sağlığı ve olgunluğu sezon boyunca geliştikçe, kimyası ve hücresel yapısı da gelişir. Bu değişiklikler emdiği, ilettiği veya yansıttığı güneş ışığında belirgindir. Aslında bir yaprağın rengi biyolojik süreçleriyle neler olduğunu anlatıyor.” SlantRange sistemleri, bitki sağlığını ölçmek için kritik olan dar bantlarda güneş ışığını ve bitki imgesini eşzamanlı olarak ölçüyor – bu nedenle bitki sağlığı zamanında izlenebiliyor.

Bu da beraberinde üreticiye verim, kalite ve maliyet tarafında avantaj sağlıyor.

Arjantin merkezli start-up şirketi S4 ise hem tarımsal verimliliği artırmak hem de tarımsal riski yönetebilmek adına çiftçilerden finansal şirketlere kadar tüm karar verme araçlarına veri analizi geliştirmeye odaklanıyor.

Hindistan merkezli Cropin Technologies şirketi, çiftlik/tarım işletmelerinde üreticilere çiftlik yönetimi yazılımı ve veri odaklı tarım yapmalarını sağlayan mobil uygulamalar sunuyor. Böylece her çiftliğin üretimden hasada kadar her sürecini 7/24 izlenebilir ve kontrol edilebilir hale getiriyor.

Wexus Technologies adlı ABD merkezli şirket ise bulut teknolojisi sayesinde tarımsal alanda enerji verimliliğine odaklanıyor.

Örnekleri çoğaltmak mümkün…

Tüm bu gelişmeler aslında tarımın yakın gelecekte farklı bir evreye geçeceğinin işareti.

Hepsinin ortak buluştuğu nokta tarımsal üretimde maliyetleri düşürme, üretimi ve verimliliği artırma hedefinde olması.

Dikkatimizi çeken bir diğer ortak nokta, söz konusu şirketlerin önemli bir kısmının üniversitelerle yaptıkları işbirlikleri.

Yine bazı şirketlerin NASA ile birlikte yürüttüğü ortak projeler de bu işte başarının sırrını ortaya koyuyor: Ortak hareket etmek, bilgi, tecrübe ve teknolojinin paylaşımı.

Bu arada haksızlık etmeyelim…

Yazının başında da belirttiğimiz gibi bu konuda benzer çalışmaları yürütmeye çalışan Türkiye’de bazı şirketler var. Ama yine dediğimiz gibi sayıları maalesef iki elin parmağını geçmiyor.

Tarım açısından toprak, su ve tohum tarafında yaşanan kaygılar, yeni neslin bu alana ilgisinin azalması ile de başka bir boyutta kaygı yaratıyor.

Halbuki tarım da tıpkı diğer sektörlerde olduğu gibi farklı kollara ve alt alanlara sahip.

Tarımla ilgilenecek olan yeni neslin illa tarlada, bahçede ya da çiftlikte fiziken birebir çalışması gerekmiyor.

Mühendislik okuyan bir genç bu işin teknolojisi, yazılım okuyan birisi kodalaması üzerinde çalışabilir. İletişim ve pazarlama okuyan bir genç, tarım ve gıdanın tarladan sofraya ulaşana kadar geçen sürecin stratejesini belirleyebilir. Uluslararası ilişkiler, siyaset bilimi okuyan birisi, önemi her geçen gün artan tarım ve gıdanın uluslararası politiği, stratejisi ve hukuku üzerine uzmanlaşabilir.

Umarız tarım sektörüne yön verenler dünyadaki bu değişimi ve gelişmeleri doğru okur ve ona göre pozisyon alır.

Aksi halde yine takip edilen değil takip eden olmaya devam ederiz.



Son 10 yılda Amerikan şirketleri gençleşince, Türkler yaşlı kaldı

İstanbul Sanayi Odası (İSO) 1993’ten beri Türkiye’nin en büyük 500 kuruluşunun listesini yayımlıyor. 1997’den beri ise ikinci 500 kuruluşunu da listeliyor.  Önemli bir hizmet yapıyor. Veri derleme işine girmeye karar vermek kendi başına zaten önemli. Ama İSO bir de başladığı işi 24 yıldır devam ettiriyor. Ben “takip fikrinin zayıf olduğu” Türkiye’de, başlanan bir işi yapmaya devam etmek konusunda gösterilen bu ısrarın önemli olduğu kanaatindeyim doğrusu. İşi başlatanları da aksatmadan devam ettirenleri de kutlamak isterim.

Her yıl İSO Birinci ve İkinci 500 serisi yayımlandığında, genellikle bir önceki yıla göre bu yılı nasıl geçirdik diye bakıyoruz. Ama İSO 1000 veri tabanı, Türk ekonomisi hakkında daha uzun vadeli olarak düşünmemize de yardım ediyor. Türk ekonomisinin 25 yıllık serencamı üzerine düşünmek isteyenler için ortada sağlam bir kaynak var doğrusu. Sayfadaki ilk tablo, 1997’den 2017’ye, son 20 yılda, Amerikan borsalarında işlem gören ilk 10 büyük şirketin nasıl değiştiğini gösteriyor. İkincisi ise İSO Birinci 500’den bakınca, 1997’den 2016’ya Türkiye’de neyin değiştiğini gösteriyor.

Benim gördüğüm şudur: Amerikan borsalarındaki en büyük şirketlerin ortalama yaşı 1997’de 56’ymış. 2017’de ilk 10’daki şirketlerin ortalama yaşı 40 olmuş. 1997’de Türk şirketlerinin ilk 10’da ortalama yaşı 42’ymiş. 2016’da 43 olmuş. Şimdi buradan birkaç sonuç çıkartayım. Birincisi, 1997 yılında Türk şirketleri Amerika’daki şirketlerden daha gençmiş. Ama 2017’ye geldiğimizde onlar hızla gençleşmiş. Türk şirketlerinin ortalama yaşı ise olduğu yerde kalmış. Sonuçta, Türkiye’nin ilk 10’u, hisse senetleri Amerika’da işlem gören ilk 10’dan daha yaşlı olmuş. Biz 43’te kalırken, onlar 56’dan 40’a doğru gençleşmiş. Orada bir şey var burada ondan yok. Bu ilk nokta.

Peki, nasıl olmuş? Amerikan ilk 10’unda 1997’den 2017’ye 2 şirket sabit kalmış. Türkiye’de ise 4 şirket ilk 10 listesinde kalmaya devam etmiş. Nedir? Her iki listede de değişim var. Ancak Amerika’daki değişim daha hızlı. Amerika’da ilk 10’da, 1995 yılından sonra kurulan 4 firma var, Türkiye’de ise hiç 1995’den sonra kurulan firma yok. En yakını Hyundai. Kuruluş yılı 1990. Bu da ikinci nokta.

Üçüncü nokta ise ilk 10’da değişen şirketlerin niteliği ile ilgili. Amerikan örneğinde, ilk 10’a yeni gelen 8 firmanın 6’sını start-up olarak kabul edebiliriz sanırım: Apple, Google (Alphabet), Facebook, Amazon, AliBaba, Tencent. En sonuncusu Whatsapp’ın rakibi WeChat’i geliştiren Çinli Tencent. O da Çinli AliBaba gibi Amerikan borsasında. Artık şirketin nereli olduğunu saptamak giderek güçleşiyor. Ama görünen o ki start-uplar 2017 Haziran sonu itibariyle Amerikan ilk 10’unda yüzde 60 ağırlıkla temsil ediliyorlar. Orada KOBİ politikası KOBİ’lerin büyümesine, hem de bir an önce büyümesine odaklı. Biz start-uplarımızı kuluçkada tuta tuta öldürüyoruz. Onların eko sistemi çalışıyor ve yenilik üretiyor. Biz burada inovasyon dedikodusu ile vakit öldürerek start-upları büyütemiyoruz. Bu da olsun üçüncü nokta.

Dördüncü nokta ise şudur: İSO 500’de ilk 10’a giren 6 yeni firmadan 4’ünü Tofaş, Renault, Toyota ve Hyundai gibi otomobil üreten firmalar oluşturuyor. 1997’de de listede olan Ford’la ilk 10’da 5 otomotiv firması oluyor. Mercedes Benz ise ilk 10’dan düşüyor ama ilk 20 içinde. Türkiye, otomotiv ile orta teknolojili bir sanayi ülkesi oluyor. Ayrıca Türkiye’de ilk 10’a iki tane inşaat demiri üreten firma giriyor. Türkiye Avrupa Birliği sayesinde otomobil ve yüksek büyüme volatilitesi nedeniyle ekonomi bir durup bir kalktığı için ancak inşaat yapıyor. Bakınız İSO Birinci 500 ilk 10’un 7’si. Ne kadar ekmek o kadar köfte bir nevi. Bu da olsun dördüncü sonuç.

Beşinci çıkarımım da şöyle olabilir: İSO İkinci 500 listesinde yer alan firmalar ise sürekli değişiyor ama firma isimleri değiştikçe, İkinci 500 listesinde ilk 10’da şirketler gençleşmiyor. 1997 yılında ikinci 500 ilk 10’da ortalama şirket yaşı 19 iken, 2016’da 37 oluyor. Türk şirketleri nedense hızla yaşlanıyor. Türkiye’nin bir gençleşememe meselesi bulunuyor.

Onların orada start-uplar en büyük ilk 10 içine kısa sürede girebiliyor. Bizim burada öyle bir şey olmuyor. Neden? Aslında üniversitelerimizde yurt dışındakilere çok benzeyen konularda çalışan ve aynı teknolojiyi kullanan bir sürü start-up bulunuyor. Ama bizim buradakiler büyüyemiyor. Oradakiler büyüyor. Bizim eko sistemde belirginlik bir gariplik olduğunun altını çizeyim şimdilik. Nasıl Sibirya kaplanları hayatlarını idame ettirmek için bir ortama ihtiyaç duyuyorlarsa, start-uplar da büyümek için uygun bir ortam arıyor. O ortam bizim burada bulunmuyor.

Memleketin hastanesi neyse postanesi de öyle olur. Türkiye’de her alanda bir gençleşememe meselemiz var. Değişim bizim burada sanki daha bir sancılı oluyor. Bir şey yaşlıların, bir gün önceden gelmiş olanların, yaşam süresini uzattıkça uzatıyor. Eskinin yerini alacak olan yeni, bir türlü filizlenmek, kök salmak için uygun ortam bulamıyor. Hemen tırpanı yiyor sanki.


Kitapçıdan teknoloji devine: Amazon ne yapıyor da dünyayı değiştiriyor?

Bir süredir 4 büyük firmayı, stratejilerini ve neler yaptıklarını daha yakından izlemeye başladım. Sektörde GAFA adı verilen bu dört firma (Google, Apple, Facebook, Amazon) farklı alanlarda liderlikleri olsa da, bir çok alanda da kesişiyor ve birbirleriyle yarışıyorlar. Hatta daha da sert çekişmelerin olması da kaçınılmaz gibi görünüyor.

Amazon ülkemizde her ne kadar genelde AWS ile bilinse (hatta pek bilinmese) de aslında ABD’de bir çok sektörü derinden etkilemiş, değiştiren ve dönüştüren çok kilit firmalardan birisi.

Amazon’un hikayesi, kuruluş süreci gibi konulara girmeden, amacım benim dikkatimi çeken bazı konularda -özellikle de Amazon’un evlere ne kadar sık ve etkili bir şekilde ulaşmasını içeren birkaç konuda Amazon’un ne durumda olduğunu paylaşmak sadece.

ABD’de 20 senedir hisseleri borsada işlem gören Amazon, perakende pazarında %5’lik bir paya sahip. Kitap satışı ile işe başlayan Amazon, şu anda neredeyse her şeyi bulabileceğiniz bir açık pazar.

E-book konusunda ise ABD pazarının %74’ünü elinde tutuyor. Tabi bunu destekleyen en önemli şeylerin başında yıllardır farklı modellerle farklı ihtiyaçlar için kendi ürettiği Kindle’lar başı çekiyor.

AWS tarafında ise küçük firmalar için yatırım maliyeti gerektirmeden çok esnek bir şekilde sağladığı sunucu ve sanal makine hizmetlerine ek olarak son yıllarda bir de akıllı çözümleri de sunmaya başladı. Örneğin Amazon’a bir fotoğraf gösterince içerisinde kaç insan olduğunu, farklı objeleri, manzaraları vb. Deep Learning algoritmaları ile (Amazon Rekognition) öğrenmek mümkün.

Ya da verdiğimiz bir metni doğal bir insan okumuşçasına ses dosyasına dönüştürebiliyor. (Amazon Polly)

Bunun için sıfırdan bir altyapı yazmaya ihtiyacımız yok. Yani aslında donanım tarafında olduğu gibi Amazon yazılımsal açıdan da bazı hizmetleri -yine altyapı ve üretim maliyeti olmadan- kiralayabilmemizi sağlıyor.

Ama benim dikkatimi çeken kitaplar veya dijital alandaki değil, gerçek dünyadaki işleri oldu.

ABD’de yaşayanların %44’ünün 20 mil yakınında bir Amazon deposu var, ve bu oran 2015’te sadece %5’ti.

Ayrıca Amazon depolarındaki otomasyonu o kadar önemsiyor ki, çalışacak olan robotları üreten firmayı da (Kiva) satın alarak kendi bünyesine katıyor, ve şu anda 45.000’den fazla robot ile bu depolardaki kutulama ve kargolama işlerini yönetiyor.

ABD’de kullanıcılar Amazon’u o kadar çok seviyor ve kullanıyorlar ki, yeni ürün keşfetmek veya alışveriş yapmak için gittikleri ilk yer Amazon. Kullanıcıların yarısı, yeni ürün aramalarını Amazon üzerinden yapıyor. link

Amazon, milyonlarca ürün listelemesi ve satışı içerisinde zaman içerisinde kimin, ne zaman, ne aldığını çok net bir şekilde biliyor. İhtiyaçları, trendleri görebiliyor. Bundan güç alarak da -kimsenin bilmediği kendi markalarını– sadece Amazon’da satış yapacak şekilde konumlandırarak daha fazla pay almaya çalışıyor. Markalar ise kimsenin arkasında Amazon olduğunu anlayamayacağı şekilde seçilmiş. (Yani Amazon Basics gibi değil) link

I sell books vs. I sell whatever the fuck I want

Amazon’un bir de özel müşterileri için Prime adını verdiği bir ayrıcalıklı üyelik modeli var. Prime üyeliği aylık $10.99, ya da yıllık alırsanız $100. Prime üyesi olunca Prime etiketine sahip ürünleri hiç bir kargo ücreti ödemeden her zaman 2 günde teslim alabiliyorsunuz.

Ama bitmediii, Amazon Prime üyeliği bu kadarla bitmiyor. Prime üyesi olunca şunlar da size sunuluyor:

  • Sınırsız filmler ve diziler (Netflix gibi, Amazon’un kendi platformu var)
  • Sınırsız Müzik (Spotify ve Apple Music gibi)
  • Sınırsız fotoğraf depolaması
  • Sınırsız cihazda kitap okuma hakkı (Kindle store’dan ödünç alarak)
  • Bazı bölgelerde ücretsiz aynı gün teslimat

Ve Amazon, Prime üyeliğini genişleterek faydasını arttırmaya çalışıyor. Ayda $10 vererek film, dizi, müzik ve kitap aboneliği, üstüne ücretsiz 2-gün kargo, depolama alanı hiç de fena değil. 🙂

Amazon Prime için “Internet Tax” diyenler de var! 🙂

Netflix, Apple Music, iCloud aboneliğini üst üste koyunca ben baya zararda görünüyorum. Üstelik her alışverişimde de kargo parasını ben ödüyorum.

Prime’a dönecek olursak, Amazon, Prime ile her geçen ay daha fazla kullanıcıya ulaşıyor. 2017 Haziran ayı itibariyle ABD’de 85 milyon Prime üyesi var. Ve her ay da artmaya devam ediyor.

Prime olmayan üyeler Amazon’dan yılda ortalama $700 harcama yaparken, Prime üyeler ise ‘madem aldık, kullanalım’ mantığından olsa gerek $1,300 harcama yapıyor! 🙂 link

Bu arada Prime ürünler toplam ürünlerin sadece %8’i. Yani aslında sınırlı bir ürün segmenti gibi görünse de, satın alma geçmişi net bir şekilde göründüğü için Amazon talep olan ürünleri Prime’a geçirebiliyor kolay bir şekilde. Amaç ise elbette Prime ürün oranının artması, daha ulaşılabilir olması, böylece müşterilere daha fazla fayda sağlanması. Link

Bu arada 2017 itibariyle evlere bu kadar çok giren Amazon, bir de 13.4 milyar dolar ödeyerek Whole Foods’u satın aldı. 🙂 Yani evlere daha sık ve daha önemli ürünlerle girmenin kapısını ardına kadar açmış oldu. Tazedirekt’te bizim de başardığımız ve günde 1000 siparişi bile gördüğümüzü düşünürsek, Amazon bu işi becerirse önünde yepyeni bir sayfa açılacağı kesin.

Sebebi de çok net. Eve her gün bir eşya vb. almanız gerekmiyor, ama eninde sonunda yemek yiyeceksiniz. İşte o yiyecekler de Amazon üzerinden, Amazon Fresh’e ek olarak, Whole Foods gibi bir marka ile, onların depoları ile, daha büyük teslimatlar ile, Prime üyeliğine ek olarak neden gelmesin? 🙂

Whole Foods adı neden önemli? Çünkü yüksek marj, dağıtım noktası, organik markası ve belki de en önemlisi harika bir kullanıcı kitlesine sahip Whole Foods! Ülkemizde bunun bir benzeri(!) belki de Migros’un Tazedirekt’i almasıyla yaşandı, ama ne yazık ki duyduğum kadarıyla sipariş sayıları hala günde 30–40 civarında. Üzücü… link

Amazon’un bir de ev içerisinde küçük bir asistanı var: Amazon Echo. Bu minik hoparlör aynı zamanda sürekli evi dinliyor ve sorulan sorulara Siri gibi yanıtlar veren Alexa adındaki asistanı içeriyor. Amazon, Echo cihazlarını zararına satıyor gibi görünüyor, çünkü amacı eve daha çok girmek, evin ihtiyaçlarını daha çok karşılamak. Ve bir de elbette sesli komutları daha fazla alarak kendi Voice Assitant, AI & ML motorlarını daha fazla eğitmek, yarışta önde olmak.

Bu arada yine geçtiğimiz aylarda Amazon’un Echo Show adında bir de ekranlı Echo modeli çıkarttığını da buraya not olarak düşelim. Notu genişletelim: Tüm GAFA, ev içerisinde böyle bir ekran konumlandırmak için çalışıyor. Google Home, Apple HomePod, Amazon Echo Show ve Facebook’un da muhtemelen yakında duyuracağı bir video izleme ve video chat cihazı. Çünkü cihaz sahibi olmak, erişimi kontrol etmek demek.

Bir de Dash Button konusu var ki, evde tekrar tekrar aldığımız deterjan, bebek bezi vb. ürünler için dolaplara yapıştırılan bu butonlar sayesinde ‘bitince bas, biz getiririz’ modeli işletiliyor. Yani ben eve sürekli OMO alıyorsam, Prime üyesiysem, bitince basayım ücretsiz gelsin kapıma di mi? 🙂

Evlere daha çok ve daha sık nasıl girerim? – Amazon

Amazon’un ana sayfasına girdiğimizde klasik bir şekilde hem ürünleri görebiliyoruz hem de bir arama yapabiliyoruz. Ama bu elbette Amazon için yeterli değil, çünkü önceden bu insanların genel keşfetme metoduyken, artık hayatımızda Instagram var! 🙂

İnsanlar Instagram’da o kadar çok zaman geçiriyor ki, çalışma saatleri içerisinde koyduğumuz bir fotoğraf 1 saat içerisinde inanılmaz like’lar alabiliyor. 🙂 Kullanım alışkanlığının da değişmesiyle insanlar artık Instagram’da yeni ürünleri keşfeder ve alır-satar hale geldiler. Amazon da buna benzer bir şekilde ürün keşfini teşvik eden, ilgili kitleye Amazon Sparkadında bir Instagram-vari feed sunmaya başladı.

Boş boş sayfalar, ürünler arasında gezmektense, ilgi alanınıza yönelik, sizin alışveriş stilinize, zevklerinize, tercihlerinize özel bir feed görmek ve ürünleri bu şekilde keşfetmek kulağa hiç de fena gelmiyor değil mi? 🙂 Görmek bedava, ama bu platformda etkileşime geçmek için ise Prime üye olmak gerekiyor! link

Amazon her ne kadar evlere girmek için bu kadar heyecanlı olsa da, dışarıdaki alışveriş deneyimini de değiştirmek ve dönüştürmek için çaba sarfediyor. Amazon Go ile cüzdansız, kasasız, bekleme olmadan nasıl alışveriş yapabileceğinize aşağıdaki videodan göz atabilirsiniz. Ve elbette Prime üye olmak yine önemli. 🙂

Amazon’un temelleri aslında şu üçayak üzerinde: lojistik, bulut çözümleri ve medya. Ancak Amazon bir çok konuda bu temelleri sağlamlaştırmak ve bunların yanına yenilerini koymak için çok çalışıyor. Peki ne yapıyor?

  • Şirketler satın alıyor
  • Yatırımlar yapıyor (Alexa Fund)
  • Patent başvuruları yapıyor (sadece 2013’te 1107 patent alınmış)
  • Donanım, yazılım ve hardcore teknoloji üretiyor

Yani aslında Amazon, merkezinde sağlam teknolojiler bulunan, bir çok farklı işin birleşiminden oluşuyor desek pek yanlış olmaz.

Bu arada Amazon’un yıllar boyunca hep düşük kârlar açıkladığını, sürekli geleceğe yatırım yaptığını, ve şu anda da şirketin net karının tamamına yakınının AWS (Amazon Web Services) üzerinden geldiği hatırlamakta fayda var.

Hatta daha da ilginç olanı, Amazon’un cirosunun %10’u AWS’den gelmesine rağmen, kârının %90’ını sağlaması.



Yerli otomobil

Türkiye’de önemli bir otomobil üretim kapasitesi var. Otomotiv Sanayii Derneği (OSD) verilerine göre 2017’de kurulu kapasite 1,4 milyon otomobil üretmeye olanak sağlıyor. 2016 yılında yaklaşık 951 bin adet otomobil üretilmiş. Kapasitenin “gerçeği” yansıttığını kabul edersek, tüm zamanların üretim rekorunun kırıldığı 2016’da kapasite kullanım oranı yüzde 67 olmuş.

Uluslararası Otomotiv Sanayicileri Birliği (OICA) verilerine göre 2016 yılında dünyada 72.1 milyon otomobil üretilmiş. İlk üç üretici şöyle: Çin: 24.4 milyon, Japonya: 7.9 milyon, Almanya: 5.7 milyon. Daha sonra dört milyona yakın üretimle ABD, Kore ve Hindistan geliyor. Türkiye listede on yedinci sırada ve dünya üretiminin (2016’da) yüzde 1.3’ünü gerçekleştiriyor.

Bu rakamlar çerçevesinde bakıldığında Türkiye’de önemli bir üretim kapasitesi olduğu görülüyor. Peki, “yerli otomobil” üretim arzusu nereden çıkıyor? Sorunun yanıtı oldukça açık: Üretim kapasitemiz hep “başkalarının otomobillerini” üretmeye izin veriyor. Dolayısıyla, arzulanan “başkalarının” değil “yerli” bir otomobil markası çıkarmak.

O zaman şu soruyu sormak gerekiyor: “Başkalarının” tasarladığı (Türkçeleştirilmiş İngilizce sözcükle; “dizayn ettiği”) bir otomobili Türkiye’de üretmek “yerli” otomobil üretmek anlamına gelir mi? Bu soruyu yanıtlamadan önce şunu akılda tutmak gerekiyor: Yukarıda verdiğim Türkiye’nin üretim kapasitesinin önemli bir kısmı sadece montaj hattından oluşmuyor; bayağı bir imalat var.

Ayrıca, önemli bir yan sanayi kapasitesi mevcut ve ana otomobil fabrikalarını çok sayıda ürünle destekliyor yan sanayi. Sorduğum sorunun önemli noktası, sadece montaj hattının olduğu bir tesiste mi yoksa yan sanayi ile desteklenen imalat tesisinde mi üretim yapıldığı ayrımı değil. Farklı bir ifadeyle, “yerli otomobil”den anladığım, ne “başkalarının” tasarladığı ve önemli bir kısmı yurtdışında üretilen parçaları bir araya getirmek için kurduğunuz montaj hattında imal edilen ama markası “bizden” olan bir otomobil ne de “başkalarının” tasarladığı ama kendi imalat tesisinizde (yan sanayiden gelen parçalarla birlikte) ürettiğiniz ve markası “bizden” olan bir otomobil. Sonuçta, her ikisinde de “başkalarının” tasarladığı otomobili üretiyorsunuz.

Kanımca bir otomobili “yerli” kılacak temel unsur, “tasarımının” nerede ve kimler tarafından yapıldığı. Sadece görünüşünün tasarımından söz etmiyorum; görünüşün yanı sıra ve asıl olarak hayati parçalarının mühendislik tasarımından söz ediyorum. Tasarımı halledebiliyorsanız, teknolojik değişiklikler nedeniyle sık sık “başkalarından” yeni tasarımlar beklemeye gerek kalmıyor böylelikle. Kaldı ki ileride zaten o teknolojik değişikliklerin bir kısmını siz yapmaya başlıyorsunuz.

“Yerli” otomobile böyle bakıldığında, onu kapsamlı bir imalat kapasitesine sahip bir tesiste mi yoksa yurtdışından sizin gönderdiğiniz mühendislik tasarımına göre imal edilmiş parçaları bir araya getiren bir tesiste mi üretiyorsunuz, artık bir ayrıntı oluyor.

Yanlış anlaşılmasın; salt “yerli” kavramı açısından bu ayrımın bir önemi kalmıyor. Yoksa, elbette istihdam açısından bu ayrım son derece önemli.

Lütfen dikkat: “Yerli” otomobile kaynak ayırmak doğru mudur? “Yerli” otomobilin yurtiçinde ve yurtdışında satış potansiyelini artırmak için neler yapılabilir? Bunlar önemli sorular ve bunlara girmedim. Özellikle ilk soru mutlaka tartışılması gereken bir soru.

Kıssadan hisse: Yerliye yerli demem yerli tasarlanmadıysa…


Tesla Lost $700 Million Last Year, So Why Is Tesla’s Valuation $60 Billion?

Automobile manufacturers shipped 88 million cars in 2016. Tesla shipped 76,000. Yet Wall Street values Tesla higher than any other U.S. car manufacturer. What explains this more than 1,000 to 1 discrepancy in valuation?

The future.

Too many people compare Tesla to what already exists and that’s a mistake. Tesla is not another car company.

At the turn of the 20th century most people compared existing buggy and carriage manufacturers to the new automobile companies. They were both transportation, and they looked vaguely similar, with the only apparent difference that one was moved by horses attached to the front while the other had an unreliable and very noisy internal combustion engine.

They were different. And one is now only found in museums. Companies with business models built around internal combustion engines disrupted those built around horses.  That’s the likely outcome for every one of today’s automobile manufacturers. Tesla is a new form of transportation disrupting the incumbents.

Here are four reasons why.

Electric cars pollute less, have fewer moving parts, are quieter and faster than existing cars. Today, the technology necessary (affordable batteries with sufficient range) for them to be a viable business have all just come together. Most observers agree that autonomous electric cars will be the dominate form of transportation by mid-century. That’s bad news for existing car companies.

First, car companies have over a century of expertise in designing and building efficient mechanical propulsion systems – internal combustion engines for motive power and transmissions to drive the wheels. If existing car manufacturers want to build electric vehicles, all those design skills and most of the supply chain and manufacturing expertise are useless. And not only useless but they become this legacy of capital equipment and headcount that is now a burden to a company. In a few years, the only thing useful in existing factories building traditional cars will be the walls and roof.

Second, while the automotive industry might be 1000 times larger than Tesla, Tesla may actually have more expertise and dollars committed to the electric car ecosystem than any legacy car company. Tesla’s investment in Lithium/Ion battery factory (the Gigafactory), its electric drive train design and manufacturing output exceed the sum of the entire automotive industry.

Third, the future of transportation is not only electric, it’s autonomous and connected. A lot has been written about self-driving cars and as a reminder, automated driving comes in multiple levels:

  • Level 0: the car gives you warnings but driver maintains control of the car. For example, blind spot warning.
  • Level 1: the driver and the car share control. For example, Adaptive Cruise Control (ACC) where the driver controls steering and the automated system controls speed.
  • Level 2: The automated system takes full control of the vehicle (accelerating, braking, and steering). The driver monitors and intervenes if the automated system fails to respond.
  • Level 3: The driver can text or watch a movie. The vehicle will handle situations that call for an immediate response, like emergency braking. The driver must be prepared to intervene within some limited time, when called upon by the vehicle.
  • Level 4: No driver attention is ever required for safety, i.e. the driver may safely go to sleep or leave the driver’s seat.
  • Level 5: No human intervention is required. For example, a robotic taxi

Each level of autonomy requires an exponential amount of software engineering design and innovation. While cars have had an ever-increasing amount of software content, the next generation of transportation are literally computers on wheels. Much like in electric vehicle drive trains, autonomy and connectivity are not core competencies of existing car companies.

Fourth, large, existing companies are executing a known business model and have built processes, procedures and key performance indicators to measure progress to a known set of goals. But when technology disruption happens (electric drive trains, autonomous vehicles, etc.) changing a business model is extremely difficult. Very few companies manage to make the transition from one business model to another.

And while Tesla might be the first mover in disrupting transportation there is no guarantee they will be the ultimate leader. However, the question shouldn’t be why Tesla has such a high valuation.

The question should be why the existing automobile companies aren’t valued like horse and buggy companies.

Lesson Learned

  • Few market leaders in an industry being disrupted make the transition to the new industry
  • The assets, expertise, and mindset that made them leaders in the past are usually the baggage that prevents them from seeing the future


Globale Giden Yolda Hibe ve Teşvikler

Son zamanlarda “girişimcilikle alakalı herhangi bir şeyin” konuşulduğu herhangi bir etkinliğe katıldıysanız, muhtemelen “start-up’lar global pazarları hedeflemeli” söylemlerini de sıkça duymuşsunuzdur. Her ne kadar nüfusu 80 Milyon (belki daha fazla) bir ülke olsak da, neticede insanımızın satın alım gücü ve en önemlisi de satın alma alışkanlıkları (SaaS yazılımı kapı kapı dolaşarak satmak zorunda kalan girişimciler tanıyorum) itibariyle yalnızca yerel pazarlarda iş yapan girişim ve start-up’ların kavuşabilecekleri sınırlı bir büyüklük söz konusu. Dolayısıyla “Türkiye dışındaki pazarlarda da var olabilmek”, yurdum start-up’ları için önemini gittikçe arttıran bir unsur haline geldi.

“Global pazarlara nasıl erişilir?” ya da “global bir start-up olmak için neler yapmak gerekir?” gibi sorulara yanıt verebilecek bir uzmanlığa sahip değilim. Dolayısıyla tek ve muhtemelen en iyi bildiğim konu, yani “globale giderken faydalanabileceğiniz ulusal ve uluslararası hibe fonları ve teşvikler” hakkında konuşacağım ve bu konuda bilinmesi gerekenleri fazla detaya girmeden ama en bilinmesi gereken kısımlarını ön plana çıkaracak şekilde anlatacağım. Biraz uzun bir yolculuk olacak, hadi başlayalım!

Faaliyetlerine Türkiye’de başlayıp ihracat yaparak, ekibinin bir kısmını veya merkezini yurt dışına taşıyarak ya da birden fazla ülkede yerleşik ofis açarak globale açılmayı başarmış” çoğu start-up’ın bu süreçte uyguladığı ulusal ve uluslararası hibe ve teşviklerden faydalanma stratejisini

  • Teşvik alıp (çoğunlukla personel) maliyetlerini azaltmak
  • Hibe destekli projeler yapmak
  • Proje bazlı olmayan giderlere ilişkin hibe programlarına başvuru yapmak

şeklinde özetleyebiliriz.

Bu strateji globale açılmak isteyen start-up’lar için de bir nevi reçete veya yol haritası olarak tanımlanabilir.

Yukarıda bahsettiğim stratejilere ilişkin detayları, adım adım ayrı başlıklar altında anlatacağım.


Hali hazırda teknoloji start-up’larının en çok tercih ettiği ve muhtemelen diğer tüm teşviklere oranla en çok katma değer sağlayan 2 ayrı teşvik uygulamasından bahsedeceğim:

a) 4691 Sayılı Yasanın (Teknopark Kanunu) Sağladığı Teşvikler

Daha önceki yazılarımda 4691 sayılı yasanın ne anlama geldiğini, Teknopark’ın sağladığı fayda ve kazanımlar ile teknopark’ta nasıl ofis açılabileceğinden bahsetmiştim.

Mevcut durumda globale açılmış yerli start-up’ların çoğununun (her 10 start-up’tan 9’unun muhtemelen) herhangi bir teknoparkta ofisi var. Teknoparkta ofis açmak, sağladığı “personel maliyeti” ve “kurumlar vergisi muafiyeti” itibariyle özellikle çok sayıda yazılım personeli olan ve kendi geliştirdiği ürünleri ticarileştiren (satışını gerçekleştiren) start-up’lar için çok ciddi avantajlar sağlamaktadır.

Örneğin; teknoparkta ofisi olan bir start-up, 5.000 TL net maaş alan bir yazılımcı için “teknopark dışında ofisi olan bir şirkete göre” yıllık ortalama 23.000 TL maliyet avantajına sahip olur.

b) 5746 Sayılı Yasanın (Ar-Ge Merkezi ve Tasarım Merkezi) Sağladığı Teşvikler

Ülkemizin 2023 vizyonu ve hedefleri doğrultusunda son yıllarda gittikçe yaygınlaşan Ar-Ge Merkezi ve Tasarım Merkezi kavramları, globale açılan start-up’lar ve teknoloji şirketleri tarafından da son dönemlerde yaygın olarak tercih edilmeye başlandı. Her iki kavramı da kısaca açıklamak gerekirse;

  • Ar-Ge Merkezi “en az 15 tam zamanlı Ar-Ge personeli olan ve Ar-Ge çalışmaları yürüten yapılar”
  • Tasarım Merkezi “en az 10 tam zamanlı tasarım personeli olan ve tasarım çalışmaları yürüten yapılar

olarak tanımlanabilir. Bu yazıyı hazırladığım gün (12 Ağustos 2017) itibariyle ülkemizde 598 Ar-Ge Merkezi, 76 Tasarım Merkezi bulunmaktaydı.

Teknoloji şirketleri, faaliyet gösterdikleri alan ve uzmanlıkları ile personel sayıları ve niteliklerine göre Ar-Ge Merkezi veya Tasarım Merkezi olarak tescil edilebilirler ve bu durumda, merkezde çalışan personelleri ve ticarileşen ürünlerine ilişkin olarak;

  • SGK İşveren Primi Muafiyeti (%50)
  • Gelir Vergisi Muafiyeti (%80–90)
  • Damga Vergisi Muafiyeti (%100)
  • Kurumlar Vergisi Muafiyeti (%50)
  • Ar-Ge İndirimi (%100)

olmak üzere bir takım muafiyet ve avantajlardan faydalanma hakkına sahip olurlar.

Ar-Ge Merkezi ve Tasarım Merkezi kavramları ile başvuru ve tescil süreçleri hakkındaki detaylar için Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın hazırladığı AGTM Portal’ını inceleyebilirsiniz.


Teknoloji start-up’larının faydalanabileceği tüm ulusal ve uluslararası hibe fonlarını, 4 ana başlıkta sınıflandırmak mümkün.

Tüm fonları anlatmak için çok uzun yazılar yazmam gerekiyor ancak globale açılan teknoloji start-up’larının en çok Ar-Ge Fonlarından faydalandığını düşündüğümüzde buna gerek de kalmıyor.

Özellikle ülkemizin 2023 vizyonu doğrultusunda kapsamları, sayıları ve verdiği hibe miktarları sürekli artan Ar-Ge fonları, teknoloji start-up’ları için daha çok uzun süre ilk tercih sebebi olmaya devam edecek.

Söz konusu Ar-Ge projelerine yönelik hibe desteği sağlayan programlar olunca;“işveren maliyeti üzerinden” destek vermesi, proje başvuru, değerlendirme ve yönetim süreçlerinde sağladığı kolaylık ve esneklikler ve en önemlisi aynı anda 1’den fazla proje için hibe desteği alabilme imkanı itibariyle start-up’ların en çok başvuru yaptığı kurum TÜBİTAK olmakta.

TÜBİTAK dışında ulusal ölçekte Ar-Ge hibe desteği 5 farklı kamu kurumu daha var:

Ar-Ge Hibe Desteği Sağlayan Kamu Kurumları

TÜBİTAK nezdindeki Ar-Ge hibe fonlarını tek bir görselde toplamak gerekirse:

TÜBİTAK desteklerine ilişkin olarak bilinmesi gereken tüm detayları, daha evvel anlatmıştım. Dolayısıyla bu yazıda tekrar aynı konuları anlatmayacağım.

Ancak TÜBİTAK Ar-Ge destekleri hakkında bilinmesi gereken en önemlisi husus; TÜBİTAK destekli proje sahibi start-up’lar, proje süresince 5746 sayılı yasa kapsamındaki tüm teşviklerden faydalanabiliyorlar. Kısacası TÜBİTAK projesi yaptığınız süre zarfında teknoparkta olmadan teknoparkta sağlanan muafiyetlerden faydalanbiliyorsunuz. Muazzam bir fırsat!

KOSGEB tarafında ise start-up’lar genelde Ar-Ge İnovasyon Destek Programını tercih ediliyorlar. Gerek aynı anda yalnızca 1 proje yürütmenize izin vermesi gerekse başvuru ve en önemlisi de proje yönetim sürecinde yaşattığı (çoğunlukla da KOSGEB uzmanlarından kaynaklanıyor) zorluklar itibariyle başvuru yaparken en az 2 kere düşünmenizde yarar var.

KOSGEB Ar-Ge İnovasyon Destek Programı kapsamında sunulan hibe imkanları

KOSGEB Ar-Ge İnovasyon Destek Programı hakkında daha fazla bilgi edinmek isterseniz, KOSGEB’in web sayfasını inceleyebilirsiniz.

TÜBİTAK ve KOSGEB dışında hibe veren diğer kamu kurumlarının sunduğu imkanlar ve detaylar için ilgili web sitelerini ziyaret etmenizi tavsiye ediyorum. Bu konulara bu yazıda yer vermeyeceğim.

Ulusal Ar-Ge Hibe Desteklerinin dışında, start-up’ların faydalanabileceği çok sayıda uluslararası hibe destek programı bulunmakta olup bahsi geçen programlar içerisinde start-up’lar için başvuru yapmalarını en çok tavsiye edeceğim 3 program var:

  • HORIZON 2020
  • Eureka
  • Eurostars

HORIZON 2020, 2014 yılından bu yana yürütülen ve toplamda 71 Milyar Euro civarında bütçesi olan bir hibe programı. Program kapsamında üniversitelerin, araştırma kurumlarının, kamu kurumlarının ve özel sektör temsilcilerinin başvuruda bulunabileceği 6 farklı alt program ve her bir programın 10’larca alt başlığı ve her bir başlığa ait proje çağrıları var.

HORIZON 2020 kapsamında yürütülen alt programlar

Horizon 2020 programı, çağrı bazlı ilerliyor. Yani yılın belirli dönemlerinde belirli alt program başlıkları kapsamında açılan proje çağrıları ile ilgili kurumlardan proje başvuruları toplanıyor. Bahsi geçen başvuru sürecinde dikkat edilmesi hususlar (konsorsiyum kurulup kurulmayacağı, hangi ülkeden kurumların başvuru yapabileceği, projelerden beklenen özellikler, bütçe sınırlamaları vs) çağrı metinlerinde yer alıyor.

Başvuru sürecinde istenen proje dosyasının detaylı oluşu, neredeyse tüm çağrılarda konsorsiyum kurularak başvuru yapılması şartlı ve en önemlisi de beklenen proje niteliği itibariyle Horizon 2020 programına başvuru yapmak isteyen kurumların bu konuda mutlaka profesyonel destek almalarını öneriyorum.

Horizon 2020 kapsamında açılan / açılacak tüm çağrılar ve başvuru süreci hakkında detaylı bilgiye buradan ulaşabilirsiniz.

Horizon 2020 kapsamında start-up’ların herhangi bir şekilde konsorsiyum kurmak zorunda kalmadan doğrudan başvuru yapabileceği bir program var: SME Instrument (KOBİ Aracı)

Prototip seviyesinde ürünü / teknolojisi olan (Teknoloji Olgunluk Seviyesi en az 6 olmalı) start-up’lar;

  • SME Instrument Phase-1 başlığı altında; bahsi geçen ürün / teknolojinin AB sınırları içerisindeki ticarileşebilme potansiyelini test etmeye yönelik pazar araştırması çalışmaları için 50.000 Euro,
  • SME Instrument Phase-2 başlığı altında; pazar araştırması çalışmaları yapılmış ürünün / teknolojinin AB pazarına sunulması için gereken Ar-Ge ve mühendislik çalışmalarının gerçekleştirilmesi için 1,5-,2,5 Milyon Euro

hibe desteği alabilirler.

SME Instrument programı da yine çağrı bazlı ilerliyor ve her yıl 4 ayrı başvuru dönemi var. Avrupa genelinden (özellikle İspanya, italya ve İrlanda) çok fazla başvuru yapılması ve sunulan bütçenin kısıtlı olması bakımından SME Instrument programı kapsamında başvuran her 100 KOBİ’den en fazla 3 tanesi destek alabiliyor. Kısacası oldukça rekabetçi bir program.

Şu ana kadar ülkemizden 17 farklı kurum, 19 defa SME Instrument programı kapsamında hibe desteği almaya hak kazandı.

SME Instrument alan start-up ve KOBİ’lerimiz (büyütmek için resmin üzerine tıklayın)

SME Instrument programı kapsamındaki tüm çağrılara buradan ulaşabilirsiniz.

Horizon 2020 dışında start-up’ların en çok fayda sağlayabileceği uluslararası programlar Eureka ve Eurostars’tır.

Eureka; KOBİ’lerin ve start-up’ların uluslararası işbirlikleri kurmalarını sağlamak amacıyla devletler arası işbirliklerine dayanan ve ticarileşebilirliği yüksek Ar-Ge projelerinin finanse edilmesini amaçlayan uluslararası bir programdır.

AB üyesi ve/veya asosiye ülkelerden en az 2 kurumun işbirliği yaparak kurdukları ortaklık neticesinde hazırlanan ortak proje dökümanı öncelikle Eureka’nın ilgili kümesinin ya da çağrıya katılan üye ülkelerin oluşturduğu uluslararası bilimsel degerlendirme komisyonuna sunulur ve projenin Ar-Ge niteliğine dair onay alınınca her kurum, kendi ülkesindeki fon sağlayıcı kuruma hibe başvurusunda bulunur. Bahsi geçen kurum ülkemizde TÜBİTAK’tır ve TÜBİTAK 1509 Uluslararası Ar-Ge Projeleri Destekleme Programı kapsamında Eureka programına başvuran yerli KOBİ ve start-up’lara hibe desteği sağlanır.

Eureka programına başvuru için herhangi bir çağrı dönemi ve kısıt bulunmamaktadır.

Eurostars programı ise; içinde bulunan yıldan bir önceki yıla ait mali bilançosunda beyan ettiği “Ar-Ge Harcaması” miktarının “Net Satış Hasılatı” tutarına oranı %10’un üzerinde olan KOBİ ve start-up’ların başvuru yapabildiği ve sunulan projelerin en fazla 3 sene içerisinde tamamlanması ve en fazla 2 sene içerisinde de ticarileşmesi istenen uluslararası bir Ar-Ge destek programıdır.

Eureka’da olduğu gibi Eurostars’da da AB üyesi veya asosiye ülkelerden en az 2 kurum tarafından kurulan konsorsiyumlarla öncelikle Brüksel’e, oradan onay alınca da kurumların kendi ülkelerindeki hibe sağlayıcı kuruluşlara başvurması gerekmektedir. Ülkemizde bu kurum TÜBİTAK’tır ve tüm süreçler yine TEYDEB 1509 programı kapsamında yürütülmektedir.

Eureka ve Eurostars programları hakkında daha detaylı bilgi edinmek için, TÜBİTAK bünyesindeki Eureka Ulusal Koordinasyonu’nun web sitesini ziyaret edebilirsiniz.


Şu ana kadar çoğunlukla “bir proje dosyası hazırlamak ve ilgili değerlendirme süreçlerinde başarılı olmak kaydıyla” faydalanılabilen hibe programlarından bahsettim. Bundan sonraki süreçte kısaca “proje bazlı olmayan” hibe programlarına değineceğim.

3.1 KOSGEB Teknopazar Desteği

TÜBİTAK veya KOSGEB Ar-Ge Destek Programları kapsamında gerçekleştirdikleri projeleri başarıyla tamamlayan proje sahiplerine, bahsi geçen projeye konu olan ürünün ticarileştirme ve pazarlama sürecinde kullanılmak üzere 150.000 TL hibe desteği vermektedir. Bahsi geçen desteğin 50.000 TL’si Yurt İçi, 100.000 TL’si ise Yurt Dışı operasyonlarında kullanılabilmektedir.

Aynı zamanda patent tescili sahibi olan buluş sahipleri ile Teknolojik Ürün Belgesi (TÜR) sahibi işletmelerin de başvuru yapabildiği KOSGEB Teknopark programı hakkında detaylı bilgiye buradan ulaşabilirsiniz.

3.2 KOSGEB Bireysel ve Organizasyonel Hızlandırıcı Destek Programı

Kurumların bireysel olarak yurt dışındaki hızlandırıcı programlara katılımlarına ilişkin olarak yapacakları harcamalar ile en az 5 KOBİ’den oluşan ve yurt dışına ticari amaçlı heyet organizasyonu gerçekleştiren grupların harcamalarına ilişkin hibe desteği sağlanan programdır.

Bireysel Hızlandırıcı Destek Programı kapsamında, KOSGEB’in belirlediği hızlandırıcı programlarına kabul alan KOBİ’lerin, hızlandırıcı program süresince;

  • Ofis kirası
  • Eğitim, danışmanlık ve mentorluk
  • Ulaşım ve konaklama
  • Hukuk ve yönetimsel giderleri

program başına %80 oranında ve maksimum 15.000 Dolar üst limit ile desteklenir.

Bu programdan faydalanmak isteyen KOBİ’lerin / start-up’ların daha evvel KOSGEB veya TÜBİTAK destekli en az 1 Ar-Ge projesi bitirmiş olması gerekmektedir.

Organizasyonel Hızlandırıcı Destek Programı kapsamında; tamamı KOSGEB üyesi en az 5 en fazla 10 KOBİ’den oluşan ticari heyetlerin maksimum 10 güne kadarki yurt dışı seyahat ve etkinlik organizasyonları işletme başına 15.000 Dolar, etkinlik başına toplam 60.000 Dolar üst limitiyle %80 oranında desteklenir.

Bu programın uygulanabilmesi için; 1 Lider Kuruluş (KOSGEB’e kayıtlı olması şartıyla) tarafından hazırlanan yurt dışı tur programına ilişkin detaylar bir dosya halinde KOSGEB’e sunulur ve KOSGEB’in destek kararı vermesi neticesinde KOBİ’ler, bu turda yer almak istediklerine dair KOSGEB’e başvuruda bulunurlar. KOBİ’lerin tura katılımlarına ilişkin;

  • Eğitim, danışmanlık ve mentorluk
  • Ulaşım ve konaklama
  • Etkinlik alanı kirası

giderleri hibe desteği kapsamındadır.

Organizasyonel Hızlandırıcı Destek Programına senede 6 defa başvuru yapılabilmektedir.

KOSGEB Bireysel ve Organizasyonel Hızlandırıcı Destek Programı hakkında detaylı bilgiye buradan ulaşabilirsiniz.

3.3 Ekonomi Bakanlığı Döviz Kazandırıcı Hizmetler Destekleme Programı

Hali hazırda globale açılmak isteyen start-up’lar için bence en faydalı olan ancak en az bilinen, dolayısıyla da en az başvuru yapılan program olan Döviz Kazandırıcı Hizmetler Programı, 2015 yılından bu yana yürütülmekte olup eğitim, sağlık, film ve bilişim sektörlerindeki işletmelerin, yurt dışı operasyonlarına ilişkin çeşitli giderlerine yönelik hibe desteği verilmektedir.

4 sektöre de ortak olarak sunulan hibe destekleri
Bilişim ve film sektörü temsilcilerinin faydalanabileceği özel destek başlıkları
Yurt dışı fuar ve etkinlik katılımlarına ilişkin destekler

Ekonomi Bakanlığı Döviz Kazandırıcı Hizmetler programından yararlanmak isteyen işletmelerin, aşağıdaki şartlardan en az 1 tanesini sağlaması gerekir:

  • Yurt dışındaki birimin TR merkezli şirketin şubesi olması
  • Yurt dışındaki birimin hissedarları arasında TR merkezli şirketin de olması
  • Yurt dışındaki birimin hissedarları arasında TR merkezli şirketin ortaklarının da yer alması (ortakların toplam hissesinin %51 ve üzeri olması)

Ekonomi Bakanlığı Döviz Kazandırıcı Hizmetler Programında bazı programlar “ön başvuru” yani “harcama öncesi onaya tabi”; bazı programlar ise “doğrudan başvuru” yani “harcama öncesi herhangi bir onay gerektirmeyen ve harcama sonrası doğrudan başvuru” süreçlerine sahiptir. Dolayısıyla hangi programa başvuru yapılacaksa, o programın detayları ve başvuru prosedürlerinin detaylıca araştırılması gerekmektedir.

Döviz Kazandırıcı Hizmetler Destek Programı kapsamındaki tüm destek başlıkları ve bilinmesi gereken detayları (büyütmek için resmin üstüne tıklayın)

Görüldüğü gibi oldukça fazla sayıda hibe ve teşvik programına sahibiz ancak hangi programa başvuru yaparsanız yapın, bilmeniz gereken en önemli şey şudur:

Fona / hibe desteğine güvenerek harcama yapmayın; her şartta harcama yapacağınız kalemler için fon / hibe programlarına başvurmayı deneyin