50 Muhteşem Excel Formülünü Sizinle Paylaşabilirim… ( Sosyal Mühendislik ve Linkedin )

Sosyal mühendislik , ingilizce tanımı “Social Engineering” olarak isimlendirilen en temel hacking yöntemlerinden biridir…Sosyal mühendislik temel olarak insan ilişkilerini veya insanların dikkatsizliklerini kullanarak hedef kişi yada kurum hakkında bilgi toplamak ve gereken yönergelerle kullanmak olarak tanımlanabilir. Bu olayda amaç hedef kurum veya kişi yapısı, kurumsal ağın yapısı, çalışanların/yöneticilerin kişisel bilgileri , şifreler ve saldırıda kullanılabilecek her türlü materyalin toplanmasıdır.

Kuruma çalışan olarak sızmak, çalışanlarla arkadaş olmak, teknik servis yada destek alınan bir kurumdan arıyormuş gibi görünerek bilgi toplamak, hedef kişiyle dost olmak , olmadığı halde kendini bayan gibi gösterip kişilerin zaaflarından yararlanmak bilinen en iyi örnekleridir.

Sosyal mühendislik aslında hack’in atası olarak bilinir. Sosyal mühendisliğin mucidi olarak Kevin Mitnick bilinir ve bu alanda yazdığı kitapta sosyal mühendislikten bahsetmiştir. Hayatını incelediğimiz kadarı ile girdiği sistemlerin %80 nine sosyal mühendislik yöntemleriyle ulaştığını gördük. Kevin Mitnick zamanında FBI tarafından 1. sırada aranan bilişim suçlusu haline gelmiştir ve yakalanmasında başrol oynayan ünlü güvenlik uzmanı Tsutomu Shimomura Kevin ile girdiği mücadeleyi anlattığı Takedown adlı kitabında özellikle bu yönteme değinmiştir.

Sosyal mühendislik üzerine yapılan araştırmalarda kadın sesinin erkek sesinden daha şanslı Olduğunu göstermiştir. Kısaca Sosyal Mühendislik kişileri kandırarak elindeli gizli bilgileri sorularla veya farklı yollarla fark ettirmeden elinden almaktır…

Kısa seyahatlerimde toplu taşıma ve uzun seyahatlerimde de mümkün ise otobüs tercih eden birisi olarak bu yolculuklardaki en önemli gözlemlerimden biri yan yana oturduğumuz kişi ile kısa zaman içinde en derin sohbetlere girdiğimizdir. Bu yolculuklarda bazen insanların ailelerinden birine bile açıklayamayacakları konuları bir saat yan yana oturdukları tanımadıkları birisine rahatlıkla açıkladıklarına defalarca şahit oldum.

Linkedin gibi pek çok bilginin açıkça verildiği bir alanda Sosyal Mühendislik çabalarının olmasını beklememek de saflık olurdu açıkçası.

Hangi bilgileriniz mevcut bu alanda;  mail adresimiz, telefonumuz , mezun olduğumuz okullar, iş yerimiz ve bağlantılarımız. ( Diyebilirsiniz ki bunları yazma ya da görünür hale getirme. Size katılıyorum fakat profilleri biraz incelerseniz bu bilgilerin çoğu kullanıcıda genele açık olduğunu görebilirsiniz)  , hatta eğer denerseniz pek çok kullanıcının facebook , instagram gibi hesaplarının da bir fitreye sahip olmadığını siz de tespit edebilirsiniz.

Bir Sosyal Mühendis temelde genellikle büyük balık ile ilgilenir. Bu Linkedin özelinde sizden ziyade çalıştığınız şirketin tehlikede olduğu anlamına gelir. Amaç daha çok sizin vasıtanız ile önce çalışma bilgisayarınıza erişimi ardından da şirket bilgilerine erişimi içeren bir silsiledir. Bunun teknik detaylarına burada girmek gereksiz fakat geçmişte çalıştığım bir şirkette bilgi güvenliği konusunu test etmek için katılımcılara kendi oluşturduğumuz bir spam maili gönderip bazı anlamsız bilgileri istediğimizde giden maillerimizin % 10 ‘undan fazlasında cevaplar girilmişti. Eminim ki daha gerçek görünen bir form tasarlasaydık ve özel bilgiler de isteseydik buna da yanıtlar gelecekti.

Şimdi Linkedin’deki Sosyal Mühendislerin bu kadar becerikli bilgisayar dahileri olmadığını var sayalım ve sadece size saldırmak ve sizin özel bilgilerinizi,paranızı, kontörünüzü vb. almak istediğini var sayalım. Bunun için çok uzağa gitmenize gerek yok . Her gün karşınıza çıkan ” 50 inanılmaz excel formülünü isteyenler ile paylaşabilirim ” ” İş bulma sürecimde oturdum performans değerlendirme sistemi geliştirdim size de gönderebilirim” ” 3000 İK uzmanının şirket ve iletişim bilgilerini aldım size de vereyim ” türünden bir mesaj ile karşılaşabilirsiniz. Burada bir iyi bir de kötü haberim var. insanlar sosyal mühendislik nedir bilmeseler bile şirket mailleri yerine hotmail ya da gmail uzantılı maillerini paylaşıyor genellikle. Diğer yandan böyle bir paylaşı yapıldıktan sonra genellikle 500- 600 civarı maili altında toplaması bir günden daha uzun sürmüyor.  Bunda ne zarar var insanlar birbirine iyilik yapıyor diye düşünüyorsanız bu düşünce beni şaşırtır açıkçası.Gelin biraz bu tip bir akışı inceleyelim.

Örneğin birisi bize illa bir iyilik yapmak istiyor ise bunun için maillerimizi almasına gerek yok. Dosyayı bir linke koyması ve linki paylaşması yeterli. İsteyen bu linkten dosyayı indirir. ( Tavsiye etmem ama özgür irade tabi ki )

Bu tip paylaşımların altına tepkilerini görmek için genellikle link koyun türünden mesajlar yazmama rağmen hiçbir cevap gelmezken dosya bana ulaşmadı türünden bir mesaj atınca karşı taraf direkt olarak dönüş yapıyor. Çünkü böylece sosyal mühendisliğin ilk kilidi olan iletişim kapısını açmış oluyorum. Zaten genellikle dosya ya gönderilmeyerek ya da hatalı / açılmayacak şekilde gönderilerek bu kanal açılmaya çalışılıyor.

Bu andan sonrasını bir senaryo ile kurgulayalım ( biraz komplo teorisi gibi gelebilir metin size ama çok olası olduğunu atlamayalım )

* Kurban : Dosyayı açamıyorum.

*Sosyal Mühendis : Ev bilgisayarında mı , iş bilgisayarında mı açmaya çalışıyorsunuz ?

* Kurban : Kişisel bilgisayarımda açmaya çalışıyorum.

* Sosyal Mühendis : Belki işletim sisteminizin sürümü ile ilgilidir. Bu arada Linkedin de Marmara Üniversitesi 2000 mezunu olduğunuzu gördüm, benim kardeşim de oradan mezun İpek ( Kadın ismi vererek sohbet etmek veya sosyal mühendisin kadın kimliğinde olması güveni arttırmakta. Bu sebeple mutlaka kadın ismi bu görüşmelerde geçiyor. ) . İpeği tanır mısınız ?

* Kurban : Yok tanıyamadım.

* Sosyal Mühendis : Siz 79’lu musunuz ? İpek 79 ‘lu ( 2000 de üniversiteden mezun olduğunuz görünüyorsa hesabınızada ve eğer hazırlık okumamışsanız 21 yaşında mezun olma ihtimaliniz yüksek 2000- 21 =1979 . Şimdi bu oltaya düşüp doğum yılınızı verirseniz, bir iki adım sonrasında önce burcunuzu , buradan doğum ayınızı bilen dolandırıcıya gününüzü verme ihtimaliniz de yüksek)

* Kurban : Ben 78 ‘liyim.

* Sosyal Mühendis : Ha ok muhtemelen sizden bir sınıf altta olabilir İpek. Neyse dosya işini nasıl yapsak acaba , daha önce gönderdiğim herkes açıp teşekkür etti. Sizde de açılsa çok iyi olurdu. İsterseniz ben uzaktan erişip açabilirim dosyayı. Bana ıp adresini verseniz yeter.

* Kurban : ıp adresim 198397635 ( Gerçi çoğu kullanıcı IP adresi nedir ve nereden görünür bilmiyor ama olsun burada da hizmette sınır yok. Size adım adım yerini buldurmak konusunda destek verecektir bu arkadaşlar. )

* Sosyal Mühendis : Ben de açamadım ya neden acaba en iyisi ben size bir daha atayım dosyayı farklı bir mailiniz var mı ? ( Belki iş mailinizi de verirsiniz , umut fakirin ekmeği ) o adrese attığım mail geldi mi ? şimdi dosya yüklensin diye ok tuşuna basar mısınız? ( Hayırlı olsun artık kıytırık bir excel dosyası ile beraber nur topu gibi bir virüsünüz de oldu . Bu saatten sonra klavye hareketlerinizi mi kayda alırlar , banka hesaplarınıza girerken ekran görüntülerinizi mi alırlar orası onların insafına kalmış. Bu arada eski bir bankacı olarak büyük bir çoğunluğun hala cep şifrematik, IP sınırlama, sanal kart kullanma gibi güvenlik önlemlerinden haberi bile olmadığının farkındayım. )

Bu diyaloğu çok uzatmaya gerek yok burada uzun uzun yazdığım metin aslında 2 dk bile sürmeyen bir konuşma. Sohbet derinleştikçe daha özel bilgileri siz anlamadan almaları mümkün. Örneğin memleketiniz üzerinden kimlerdensiniz diye sorarlarsa muhtemelen iki dedenizin de soyadını vereceksiniz ki bunlardan birisi bankalar tarafından kutsal bilgi sayılan Anne Kızlık Soyadınız olacak. Doğum Tarihiniz var , AKS bilgisini verdiniz , telefonunuz var , mail adresiniz mevcut.  Tam bunları yazarken aklıma bir türkü geldi ” Ne duruyorsun helva yapsana , helva yapsana ”

Önlemler
Kendinizi Eğitin: Sosyal Mühendisliğe karşı alınacak en iyi tedbir, kendinizi ve şirketinizdeki kullanıcıları eğitmekten geçer. Bu eğitime en alt kademedeki kullanıcıdan, en üst kademedeki kullanıcıya kadar herkes katılmalıdır.
Hacker’ların kullandığı bu yöntem her yönüyle anlatılmalı, örnekler verilmeli ve kullanıcılar bilinçlendirilmelidir. Telefonda arayan hiç kimseye şifrelerin ve önemli bilgilerin verilmeyeceği belirtilmelidir.

Son olarak vaat edilen dosyaların hepsi internette mevcut zaten, hatta youtube ‘da görsel olarak nasıl yapabileceğiniz de anlatılıyor. Kimseye bilgilerinizi vermenize gerek yok 😉 Unutmayın BİLGİ GÜÇTÜR

Kaynak: https://www.linkedin.com/pulse/50-muhte%C5%9Fem-excel-form%C3%BCl%C3%BCn%C3%BC-sizinle-payla%C5%9Fabilirim-sosyal-sand%C4%B1k%C3%A7%C4%B1

Uluslararası Pazar Seçimi: Neye Göre, Kime Göre?

Çeşitli nedenlerden ötürü firmalar uluslararası sulara açılır. Bu önemli adımda hangi pazara gireceğine firma nasıl karar verir? Bunun için kimi zaman çok önemli bütçeler ayrılıyor, zaman harcanıyor ama kimi zaman bunlar bile sis bulutunu aralamaya yeterli olmuyor. Halbuki çoğuna internetten ulaşabileceğimiz çok değerli kaynaklar mevcut.

Firmalar neden uluslararası sulara yelken açar?

Çoğu firma için bir zaman sonra yerel pazarlar kısıtlayıcı olmaya başlar. Pazarı büyütmek, ürünleri çeşitlendirerek firmanın büyüklüğünü artırmak, kârları artırmak, riski dağıtmak, uygun (ucuz veya inovatif) işgücü ve hammadde fırsatlarından yararlanmak, devlet teşviklerinden faydalanmak gibi avantajlarından ötürü firmalar oyun alanlarını uluslararası pazarlara taşır. Basit ihracatlardan yurtdışı yatırımlarına kadar küresel rekabete hazır firmalar, ikincil veri kaynağı olarak birçok endeksten faydalanabilir.

Muhtemel pazar listesini belirlemek için: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu(http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/text.pdf)

İlk önce, girilmesi muhtemel bir ülke listesi hazırlamak için en güzel kaynak, IMF’nin hazırlamış olduğu Dünya Ekonomik Görünüm Raporu. Bu raporda, hem genel ülke sınıflandırmalarını (gelişmiş ülkeler, gelişmekte olan ülkeler, bölgesel kırılımlar vs.) hem de ülkelerle alakalı genel bilgileri görmek mümkün. Bu yüzden bu rapordan, sonraki değerlendirmelere geçecek temel bir ülke listesi hazırlanabilir.

Ülkelerin pazar potansiyelini görmek için: Pazar Potansiyeli Endeksi(http://globaledge.msu.edu/mpi)

Muhtemel pazar listesini belirlerken yararlanılabilecek bir başka önemli kaynak, pazar potansiyeli endeksi. İlk başta gelişmekte olan ülkelere yönelik geliştirilen bu endeks, artık 87 ülke için hesaplanıyor. Ülkelerin pazar büyüklüklerini, pazar büyüme hızlarını, ekonomik özgürlüklerini, ülke risklerini, vb. göz önünde bulunduran Prof. Tamer Çavuşgil tarafından geliştirilen bu endeks, uluslararası pazarları değerlendirirken kullanılması gereken önemli bir kaynak.

Ülkelerin ticaret mallarını görmek için: Birleşmiş Milletler Ticaret Veri Tabanı(http://comtrade.un.org/data/)

Listelediğiniz ülkeler, en çok hangi malı veya hizmeti üretiyor, ne kadarını ihraç ediyor, neleri ithal ediyor? Bu soruların yanıtları için Ticaret Veri Tabanı kullanılabilir. Hatta ticarette kullanılan mallara göre ülkelerin ihracat rekabet avantajlarını belirlemek (hesaplama yöntemi Bela Balassa tarafından 1965 yılında önerilmiştir) ve en çok ihtiyaç duydukları ürünleri listelemek mümkün.

Daha detaylı analizler için: Dünya Bankası Veri Tabanı (http://data.worldbank.org/indicator?display=default)

Bir sonraki aşamada Dünya Bankası Veri Tabanını kullanmak, ülkeleri çeşitli kriterle göre karşılaştırmaya imkân sağlar. Bu sitede, kırsal gelişmeden inovasyona kadar birçok konuya ilişkin veri bulmak mümkün. Dolayısıyla bulunduğunuz sektörün göstergelerine göre ülkelerin durumlarını yıllara göre incelemek için bu veri tabanı kullanılabilir.

Ülkeleri Tanımak için: CIA Dünya Gerçekleri Kitabı (https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/)

İş yaptığınız sektörle alakalı istatistiksel analizleri yaptıktan sonra, elekte kalan ülkeleri daha yakından tanımak istersiniz. Bu ülkelerin coğrafyası, yönetim biçimleri, iletişim altyapıları, barındırdıkları riskler gibi özellikleri CIA’in her bir ülke için ayrı ayrı hazırlamış olduğu dünya gerçekleri kitabında bulmak mümkün.

Sektör raporları

Kimi zaman bazı ülkeler kimi sektörler için potansiyelleri, altyapıları vb. itibariyle dikkat çekici olabiliyor. Bu tarz trendleri takip edebilmek için mutlaka sektörel yayınları takip etmek gerekiyor. Bu yayınlardan en yararlılarından biri şüphesiz Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (DEİK) tarafından üretilen raporlar (https://www.deik.org.tr/).

Diğer endeksler ve değerlendirme

Burada sunmaya çalıştığım kaynaklar, düşük bütçe yüksek fayda sağlayacak etkin kaynaklar. Bunların dışında tabii ki birçok endeksten daha bahsetmek mümkün. Örneğin,

– Global Girişimcilik Endeksi (https://thegedi.org/)

– Global İnovasyon Endeksi (https://www.globalinnovationindex.org/)

– İnsani Kalkınma Endeksi (http://hdr.undp.org/)

– Hofstede’nin Kültür Boyutları (https://geert-hofstede.com/countries.html) gibi.

Bu endekslerden yararlanırken, çeşitli grafiklerden yararlanmak mümkün. Ancak benim tercihim ettiğim, üç farklı boyutu görselleştirme imkânı sunan Kabarcık Grafiği. Böylece, aynı anda örneğin, ülkelerin pazar potansiyelini, gelişmişliklerini ve dış borçlarını aynı grafik üzerinde incelemek mümkün oluyor. Bazı ülkeler kendi içlerinde gruplanıyor ve segmentasyona uygun hale geliyor. Dolayısıyla, bir pazarlama stratejisi yaklaşımıyla ülkeleri bölümlemek, hedef ülke belirlemek ve ülkeye giriş stratejilerini değerlendirmek mümkündür.

Kaynak: http://hbrturkiye.com/blog/uluslararasi-pazar-secimi-neye-gore-kime-gore

İleri Görüşlülük: Aldous Huxley

“Komünistlerin ekspres treniyle mi, kapitalistlerin yarış otomobiliyle mi, bireycilerin otobüsüyle mi, yoksa kollektivistlerin devletçe denetlenen raylar üstünde işleyen tramvayıyla mı cehenneme gideceğimizi kararlaştırmak için savaşıyorlar. Hepsinin gideceği yer aynı. Hepsi cehenneme gidecek, hepsi aynı ruhsal çıkmaza girecek; hepsi ruhsal çöküntünün sonucu olan toplumsal çöküntüye varacak. Anlaşamadıkları tek bir nokta var: cehenneme neyle gidecekler.” Aldous Huxley-Point Counter Point,1928

Huxley bunu tam 1928’de yazmış kitabında. “Point Counter Point” yani Mina Urgan’ın çevirisiyle “Ses Sese Karşı” kitabı hayatımın en vurucu kitaplarından birisidir. Karakter sayısı oldukça fazla olan bu kitapta, her bir karakterin derin analizini ve psikolojik durumlarını öyle mükemmel anlatıyor ki, herhangi birini sokakta görsem hiçbir yabancılık çekmeden muhabbete dalabilirim sanırım.

Kitabın sonlarına doğru sanayiyle ilgili öyle bir çıkarımlar, öyle bir eleştiriler var ki şaşırıp kalıyorsunuz. Taa 1928 yılında yazılan kitap, şu an yaşadığımız döneme nasıl da uyuyor.

Sanayide ilerleme, fazla üretim demek, yeni pazarlar elde etme zorunluluğu demek, uluslararası yarışma demek, savaş demek. Makinelerin gelişmesinin sonucu da, gittikçe daha çok uzmanlaşma, iş alanında hep aynı ölçülere uyma, bireylerle ilgisi olmayan makineleşmiş eğlencelerin artması, kişisel atılımların ve yaratıcılığın azalması, kafanın gittikçe ön plana geçmesi, insan yaradılışındaki tüm canlı ve önemli yanların yavaş yavaş soysuzlaşması, can sıkıntısı ve tedirginliğin çoğalması. Sonunda da, bireylerin bir çeşit çıldırmaları yüzünden, toplumda bir ihtilalin patlak vermesi.” Point Counter Point

Can sıkıntısı ve tedirginliğin çoğalması.” Nasıl da bizi anlatıyor değil mi? Teknoloji ilerledikçe, yeni şeyler ortaya çıktıkça insanlar yeni arayışlar içine giriyor. Elindekiyle yetinmeyi değil, hep daha fazlasını istiyor, hep daha iyisini istiyor, ruhundaki o doyumsuzluğu dışına vuruyor.

Teknoloji bizleri materyalist bireyler haline getiriyor. Telefonumuz yere düştüğünde kalp krizi geçiriyoruz, evimizi, arabamızı ve diğer pahalı eşyalarımızı hayatımızın merkezi haline getiriyoruz. Tatile çıkacaksak tedirigin bir şekilde “acaba eve hısız girer mi? arabam ne durumda?” gibi kafamızda dolanıp duran sorunlardan dolayı rahat bir tatil bile yapamıyoruz.

Huxley bu sanayileşme sorununu kitabında çok iyi anlatmış ve adeta 1928’den bugünleri görmüş.

Diğer bir kitabı olan “Brave New World” kara dörtleme olarak tanınan anti-ütopyaların içinde yerini almaktadır.

Bu kitabında ise aile kavramının tamamen ortadan kalktığı, makinelerle insan üretiminin olduğu bir dünya yer almaktadır. İnsanlar belli özelliklerde ve sınıflarda üretilmektedir. Sınıflar arası geçişler imkansızdır. Koşullandırılmaları öyle bir yapılıyor ki, kendi sınıflarında olmalarından en ufak dahi şikayetleri bulunmuyor.

Bu kitaba baktığımızda ise teknolojik gelişmelerin getirdiği robotlaşma, sorgulamama gibi özellikleri tam on ikiden vurduğunu görüyoruz Huxley’in.

Türkiye’ye baktığımızda 1984 sanki daha fazla uyuyor gibi görünse de, tüm dünya genelinde baktığımızda, Cesur Yeni Dünya çok daha fazla uymaktadır, çok daha fazla isabetli tahmin yapabilmiştir.

Mutlu olmak için insanca bağlar ve duygulardan, duygulardan vazgeçildiği için de sanattan mahrum kalınan bir dünya tasviri. Mutlu olmak için sanattan vazgeçildi çünkü tutkuları, hayal kırıklıkları ve mutsuzlukları olmayan insanlar sanat eseri üretemediler. Sanatla mutluluk bir arada bulunamayacak şeyler mi şimdi?”

Aldous Huxley, ileri görüşülük konusunda sayılı yazarlardan birisidir. Hatta bence en iyisidir.

View story at Medium.com

Para motivasyon için kaynak mı? Harlow ve Arkadaşlarının Deneyi

Sene 1949’da Wisconsin Üniversitesinde görev yapan Harry F. Harlow ve arkadaşları, insanları motive eden üçüncü bir güdü keşfediyorlar.

Sekiz adet rhesus türü maymunu 2 haftalık deney için bir araya getiren Harlow ve arkadaşları, maymunlar için mekanik bir bulmaca hazırlıyorlar. Bu bulmacanın çözülmesi için de 2 haftalık bir süre veriyorlar. Garip bir şekilde maymunlar, bulmacayı iki haftalık süreden çok daha az bir sürede çözüyorlar.

Harlow’un yaptığı bulmaca düzeneği

Bulmacaların kısa sürede çözülüyor olması Harlow ve arkadaşlarına çok garip geliyor. Çünkü motivasyon için birinci güdü olan ihtiyacı gidermek güdüsü bulmacanın hiçbir yerinde devreye girmiyor. Bulmacayı çözen maymunlar, bulmacayı çözerek ne susuzluğunu gideriyorlar, ne cinsel olarak tatmin oluyorlar ne de başka bir şey.

Motivasyon için ikinci güdü olan ödül sistemi de uygulanmıyor. İş tam olarak burada garipleşiyor işte. Harlow ve arkadaşları, bulmacayı daha çabuk çözeceklerini düşündükleri bir sistem uygulamaya çalışıyorlar. Bu sisteme göre, maymunlar bulmacayı çözdüklerinde ödül olarak yiyecek alacaklar. Fakat Harlow ve arkadaşları bu sistemi uyguladıklarında, garip bir şekilde maymunların bulmacaya olan ilgilerinin azaldığını keşfediyor. bu sistem uygulandığında, maymunlar bulmacayı çok daha geç bitiriyorlar ve daha fazla hata yapıyorlar.

Harlow ve arkadaşlarının keşfi oldukça şaşırtıyor ve dünyada üçüncü bir motivasyon kaynağı olduğunu keşfediyorlar. Fakat o dönemde bilim dünyası çok karışık olduğu için, ilk başta buldukları bu keşfi bilim dünyasına kabul ettirmeye çalışsalar da sonradan pes ederek aşk üzerine araştırmalar yapmaya başlıyorlar.


Deci’nin Deneyi

1969 yılında Edward Deci isimli Carnegie Mellon üniversitesinde psikoloji bölümünün son sınıfında okuyan bir öğrencinin bitirme tezi yazması gerekiyordu. Harlow’un peşinden gitmeye karar veren Edward Deci, farklı bir bulmaca ile bu deneyi insanlar üzerinde yapmak istiyordu. bu isteği onu soma küpü kullanmaya itti.

Soma küpleri

Deci, deneyini “erkek ve kız öğrenciler grubu” ve “kontrol grubu” olmak üzere 2 grup olarak planladı. Her iki grubun üyeleri de 3 gün boyunca, günde birer saatlik seanslara katılacaklardı.

Seanslar odalarında masalar bulunmaktaydı. Masaların üzerindeyse o zamanın günlük gazeteleri ve playboy dergisi, soma küpleriyle çizilmiş bulmaca konfigürasyonları ve 7 adet soma küpü bulunmaktaydı. Her insan, masanın başına oturuyordu ve Edward Deci gelip onlara talimatları açıklayarak zaman tutuyordu.

İlk seanslarda herkes, soma parçalarını önlerinde bulunan küplere göre birleştirmek zorundaydı.

İkinci seanstaysa insanlar aynı şeyleri farklı çizimlerle yapacaklardı. Fakat Edward Deci, ikinci seans için “erkek ve kız öğrenciler grubu”nda bulunan insanlara yapabildikleri her şekil için bir dolar vereceğini söylemişti. Kontrol grubu ise aynı şeyleri farklı çizimlerle yapacak fakat karşılığında hiçbir şey almayacaklardı.

Üçüncü seans geldiğindeyse her iki gruba da yeni çizimler verildi. Fakat bu seferki farklılık şuydu: Edward Deci, bu sefer “erkek ve kız öğrenciler grubu”na da para verilmeyeceğini söyledi. Yani her şey ilk seanstaki gibi, herkesin hiçbir şey elde edemeyeceği şekle döndü.

Burayı tam olarak anlamayanlar için şöyle bir özet geçmek isterim: her seansta yeni bir “soma küpü” çizimi veriliyor. Toplam 3 adet seans var.

1. seansta ilk gruba para verilmiyor. İkinci gruba da verilmiyor.
2. seansta ilk gruba para veriliyor. İkinci gruba verilmiyor.
3. seansta ilk gruba “para bitti” denilip para verilmiyor. İkinci gruba yine verilmiyor.

Peki Edward Deci bu deneyde hangi sonuçları çıkardı? Şöyle ki deney ile ilgili henüz anlatmadığım bir şey var. Edward Deci, denekler şekillerin 3’te 2’sini çizdikten sonra deneyi durduruyor ve deneklere “şekilleri yapma sürelerinizi bilgisayara geçireceğim ve 4. şekilleri ona göre çıkaracağım” diyordu. Sene 1969 diyorum, yani o zamanlar Edward Deci’nin bilgisayara gitmek için yan odaya gitmesi gayet normaldi. Fakat deci, aslında hemen yan odada bulunan ve aynayla kapatılmış yere gidiyor, aynanın arkasından 8 dakika boyunca insanların tepkilerini izliyordu. Acaba insanlar ne yapacaktı? Playboy dergilerine mi odaklanacak, bulmacayı çözmeye mi odaklanacak ya da boşboş oturacaklar mıydı? Deci bunun cevabını merak ediyordu.

İzlemenin sonuçları şöyleydi:

1. seans sonunda Deci, tahmin ettiği gibi iki grubun davranışlarında da pek bir farklılık görememişti. Çünkü iki gruba da aynı şeyler verilmiş ve hiçbir şey vaat edilmemişti. Deci, iki grubun üyelerinin de ortalama 4 dakika bulmacalarla uğraştığını ve ilgi çekici bulduklarını görmüştü.

2. seans sonucundaysa yine her şey tahmin ettiği gibi olmuştu. Para vaat ettiği ilk “erkek ve kız öğrenciler grubu”, bulmacaya daha fazla ilgi göstermişlerdi. İlk grup, Deci odadan çıktıktan sonra bulmacayla daha fazla ilgilenmişler, belki de fazladan bi kaç dolar alabilirim diye antrenman yapmaya başlamışlardı. İkinci grup olan “kontrol grubu”ndaysa herhangi bir değişiklik yoktu. Aslında bu gayet normaldi. Bu, şu an bildiğimiz motivasyonun bir örneği; parasını verirsen, daha çok uğraşırım. Çünkü bir ödülüm var.

Deci’yi en çok şaşırtan şey 3. seansta yakaladığı izlenimlerdi. Hatırlarsanız Deci, 3. seansta ilk gruba “ödeme yapılamayacağını, paranın bittiğini” söylemişti. Durum böyle olunca ilk grup, bulmacaya olan ilgisini tamamen kaybetmişti. Bulmaca üzerinde sadece 2 dakika durdular. (-ki bu süreç, 2. seansın sonunda ortalama 5 dakikaydı) aslında burası da gayet normaldi. Deci’yi en çok şaşırtan şey, ikinci grubun hareketleriydi. istatistiksel olarak ikinci grup, ilk iki seansa göre bulmacalara daha fazla odaklanmış, daha fazla çözme isteği kazanmışlardı.

Oysaki bunun böyle olmaması gerekiyordu çünkü b grubu için hiçbir şey değişmemişti. İlk 2 seansta ne aldıysalar -ki hiçbi şey alamadılar-, üçüncü seansta da aynısını almışlardı.

Deci, yaptığı bu deney ile Harlow’un deneyini doğrulamış olmuştu. Motivasyon denilen şey aslında, bilinen kanunların tam tersi şeklinde de ilerleyebiliyordu.

Bilim insanları, insanları neyin harekete geçireceğini bildiklerini zannediyorlardı. İnsanlara para verirseydiniz, daha çok çalışırlardı. Yüzleri gülerdi. Hızları artardı falan fişman. Fakat Deci, bunun tam tersi bir şeyi ispatlamış ve insanları harekete geçiren başka şeyler olduğunu da keşfetmişti.

Deci deneyin sonucunda şöyle demişti: “İnsanların yenilik ve mücadele konusu arama, becerilerini uygulama ve geliştirme, keşfetme ve öğrenme yetenekleri doğuştan gelir.” fakat bu üçüncü güdü, oldukça nadir görülüyordu ve çalışması için doğru ortama ihtiyacı vardı.

Peki bunca şeyi anlattıktan sonra, bu üçüncü güdünün şu an nerede olduğunu görebilir miyiz? Evet, bunu görmek çok basit.

Aslında Ekşi Sözlük’te bir şeyler paylaşmak bile bu üçüncü güdünün ürünü. Burada bunu yazarken beni motive eden şey, Kanzuk’un bana para ödeyecek olması değil. Benim kazandığım bir şey yok. Aksine, zaman da kaybediyorum fakat bunu yazmak için içten gelen bir güdüye sahibim.

Peki başka? Evet, başka örnekler de verebilirim. Okuduğum kitapta bu olayı şöyle açıklıyordu: “Sene 1995’te size, bundan 15 sene sonra Microsoft’un bir ansiklopedi oluşturacağını söyleseydim… ve aynı zamanda, sadece insanların oluşturduğu ve yazarların hiçbir şey kazanmadığı bir ansiklopedi oluşturacağını söyleseydim hangisinin var olabileceğine inanırdınız? Microsoft, kütüphanesini kurdu ve sene 2009’da kapatmak zorunda kaldı. Sadece insanların katkılarıyla oluşan Wikipedia ise hala ayakta.”

Peki bir başka daha? Evet, örnek verebilirim. Bugün çoğu internet sitesinde kullanılan neredeyse bütün açık kaynaklı kodlar, yukarıda bahsettiğim güdünün bir sonucudur. Dünyanın dört bir tarafından insanların yardımcı olduğu ve hiç kimsenin bir şey kazanmadığı Linux, bu güdünün ürünüdür. Mozilla Firefox ve daha bir çok şey, bu güdünün bir ürünüdür.

Kaynak: https://medium.com/@mustafaturhan/motivasyon-a61c5e660e3d#.q8hglpxvv

Canınız Sıkıldığında Keyifle Vakit Geçirebileceğiniz Podcast’ler

Podcast kültürü bambaşka bir şey. Seveni tam seviyor, sevmeyenin alakası bile olmuyor. Birçok insanın bu muhabbetten haberi bile yok. İlgilenenler için Sözlük yazarları kendi zevklerine göre güzel Podcast’leri sıralamışlar.
iStock.com

orjinali: kefil olduğum 49 podcast (her birinin linkini ve resimleri taşıyamadım, buraya sadece texti kopyalıyorum)

***

günün 3-4 saatini podcast dinlemekle geçiriyorum. çalışırken, spor yaparken, banyoda, yatakta, hamakta, asansörde, parkta uluorta, mutfak tezgahının üstünd….dur ya, neyin listesiydi bu?

sürekli dinlediğim bu podcastlerin çoğu epey popüler, yani “kimsenin bilmediği şahane podcastler” listesi değil bu. zaten bir kısmını yukarda mercurius listelemiş sağolsun. “tüm şahane podcastlerin listesi” de değil. sadece bildiğim ve kalitesine kalıbımı basacağım, mahkemeye çıksalar ölümüne savunacağım yapımları paylaşıyorum.

(not 1: hepsi ingilizce because that’s the way a-ha a-ha, i like it, a-ha a-ha… öğrenin arkadaşım artık, yapacak bir şey yok. yani tek dille de zeki, çevik ve ahlaklı yaşamak mümkün, almancayla da herşey wunderbar olabilir ama ingilizce’nin zihninize açacağı kapıların haddi hesabı yok.

not 2: bu podcastlerin bazıları sitelerine ek içerik koyuyorlar, o nedenle doğrudan siteleri linkledim ama normalde dinlemek için beyondpod kullanıyorum. beyondpod, feedly’deki subscriptionlarımı da anlayabildiğinden gayet kullanışlı. bu arada her türlü okuma ve arşivleme için feedlypocketevernote forvet hattını tavsiye ederim).

***

1) genel kültür – teknoloji – sanat kırması

freakonomics: meşhur ilk kitap koca bir franchise yarattı. bu yapımların içindeki en ilginci freakonomics radio. bazı olayların altında yatan kök nedenleri bularak, ufkunuzu iki katına çıkarıyorlar.

stuff you should know: “cenk-erdem’in milleti bilgilendiren versiyonu” diyesim geliyor ama hayatımda cenk-erdem dinlemişliğim yok. sempatik ama cıvıklık dereceleri az olan iki kafadar, rastgele bir konu hakkında hepimizin yapacağı şekilde bir araştırma yapıp, özet olarak sunuyorlar. ve bunu uzuuun zamandır yapıyorlar. yüzlerce konu birikmiş halde. çok konsantrasyon gerektirmeden öğrenmek için.

surprisingly awesome: stuff you should know ile freakonomics arası bir şey. iki kişi var. bir tanesi, ilk bakışta kulağa sıkıcı gelen bir konuyu alıyor ve bu konunun aslında ne kadar ilginç olduğuna diğerini ikna etmeye çalışıyor.

codebreaker: teknoloji konularına ahlaki yönden yaklaşıyorlar. ilk sezonun teması “ıs it evil?”. tonu hafif, ufak bir oyun olarak bölüm içine şifreler koyuyorlar.

what’s the point: “big data, small interviews”. ilginç verilerin arkasındaki ilişkilere odaklanıyorlar. freakonomics’in daha az öyküsel olanı.

ted radio hour: ted talks‘u bilmeyen kaldı mı? onun videolarını podcast olarak indirmiyorum, arada sırada sitesine gidip bakıyorum. radio hour ise podcast için daha ideal: belli bir konu etrafındaki ilginç ted konuşmalarını toplarlayıp, konuşmacılarla röportaj yaparak, derli toplu anlatıyorlar.

reply all: ınternet hakkındaymış gibi görünüp, onun insanları nasıl etkilediğini işleyen güzel bir yapım.

free thinking: bbc’nin arts and ideas yapımlarından. ingiliz tarzı, hafif sarkastik bir ciddilikle, bir konu etrafında uzmanlar muhabbet ediyorlar. sanat, tarih, güncel siyaset, sosyoloji, edebiyat, yok yok. uzun olduklarından o günkü konu beni ilgilendirmiyorsa atlıyorum.

***


2) bilim, psikoloji, eleştirel düşünce

science friday: podcast dünyasının en ünlü iki ira’sından biri olan ira flatow’un sesini rüyamda duyuyorum artık. 25 senedir devam eden bir bilim haberleri programı. röportaj ağırlıklı, kolay anlaşılabilir, seyirciler de arayabiliyorlar. her hafta 2 saat.

startalk: birleşmiş milletler bilim propagandası bakanı neil degrasse tyson sunuyor. arada geçerken bill nye uğruyor. daha ne olsun? astrofizik, pop kültür, geyik.

hidden brain: npr ailesinden bir podcast. psikoloji, davranış bilimleri, “cognitive bilimler” merakı olanlar için…yok yahu, herkes için diyeyim, gayet anlaşılır çünkü. sunucuya pek ısınamadım ama olsun.

brain matters: neuroscience’ı bizim gibi düz halka anlatmayı hedef almışlar. arada bilim insanlarının profillerini de çiziyorlar.

60 second mind: scientific americanın birden çok podcasti var ama scifri bana yettiğinden onları dinlemiyorum. fakat bunu dinlememek için bahanem yok, çünkü beyin ve davranış hakkında alt tarafı 1-2 dakikalık haberler veriyorlar.

rationally speaking: eleştirel düşünce üstüne odaklı başlayıp, biraz daha açılıp saçılan bir podcast. yapımcısı bu aralar aşağıdaki you are not so smart’a konuk oluyor.

you are not so smart: slogan ve “mission statement” açısından favori podcastim: hepimiz gerizekalıyız ama bazılarımız biraz daha gerizekalıyız. zihnin, farkında olmadığımız saçmalıkları hakkında, röportaj ağırlıklı ve kolay anlaşılabilir. bu konularda giriş seviyesi olarak kullanılabilir. bu aralar mantık hatalarını işliyorlar.

***

3) haber-hikaye-fikir kırması

this american life: podcast dünyasının the wireı. bunu sevmeyeni direkt “zamanı gelince kesinlikle klonlanmayacak şahışlar” listesine alabilirsiniz. bir tema etrafında birkaç ayrı hikayeyi birleştiriyor ve insan hayatından kesitler sunuyor. ıra glass’ın kıl sesinin bir noktada bağımlısı oldum. dünya kadar ödülü, yüzlerce bölümü var.

radiolab: tal’ın tek rakibi bence. onunla freakonomics arası gibi. biraz daha eğlenceli ama kesinlikle cıvık değil, konular aynı ilginçlikte, prodüksiyon yine süper.

invisibilia: bu aralar en favorim bu. konu psikoloji ve algı ağırlıklı olduğundan “bilim genel kültür” kategorisine alabilirdim, ama öyle güzel bir öykücülükle birleştirmişler ki, insan bitmesin istiyor. zaten yapımcıları tal ve radiolab’den gelme. batman bölümünden başlayın.

flash forward: bunu hangi kategoriye koyacağımı şaşırdım. bir tutam bilimkurgu var: her bölüm, değişik bir gelecekte olduğumuzu farzeen bir hikayeyle açılıyor. sonra bugüne dönüp, hikayede işlenen teknolojik veya sosyal olgu irdeleniyor röportajlarla. ve bazen de konunun geçmişi anlatılıyor. sırf hayalgücünüzü gıdıklamak için bile değer.

embedded: haberlerdeki bir konuyu alıp derinlemesine işliyorlar. her bölüme aylarca emek veriliyor anladığım kadarıyla. longform haberciliğin podcast versiyonu.

serial: ilk sezonu deprem etkisi yarattı, çünkü uzun bir araştırmacı gazetecilik örneğini, heyecanlı bir hbo dizisi gibi tüm sezona yayarak sundular. true detective gibi, ikinci sezonu, müthiş yükselen beklentilerin altında ama yine de kaliteli.

***


4) haber-belgesel

npr story of the day: salt haber dinlemiyorum sinirim bozulmasın diye, bu yetiyor. tek konu hakkında 4-5 dakikalık haber ve kısa röportajlar.

planet money: ekonomi hakkında haber + eğitim tarzı. kolay anlaşılır.

the documentary: bbc’nin en iyi programlarından. değişik konularda belgesel. belgesel konusunda ingilizden şaşmayacaksın (david attenboroughnun askerleriyiz).

vice: “hardcore belgesel” olarak tanımlanabilir. ilk izlediğim vice bölümünde sanırım adamlar karachi’deki bir açıkhava silah pazarında roketatar deniyorlardı.

diane rehm show ve fresh air: ikisi de güncel bir konu hakkında uzun soluklu muhabbetler içerir. ikisi de işinin ehli olmuş iki usta röportajcı tarafından sunulur. tek fark, diane rehm 3000 yaşındadır ve dakikada 5 kelime hızla soru sorar, ingilizce pratiği için ideal.

longform: gazetecilikle ve yaratıcı mesleklerin iç yüzüyle ilgilenenler için. ben 2-3 bölümden birini dinliyorum çoğu zaman tanımadığım tipler konu olduklarından.

intelligence squared: “işte bu bizde olmadığı için uzaya fezaya çıkamıyoruz” (ya da tam tersi) tepkisi verdirtecek bir program. bir konu hakkında 2-6 arası uzman otururlar, yüzlerce seyirci önünde, oxford stili bir münazara yaparlar. uzmanlar arasında genelde dünyaca meşhur tipler olur. bir noktada dinleyicilerden sorular da gelir. münzara öncesi ve sonrası, konu hakkında oylama yapılır, en çok fikir değiştirten taraf kazanmış sayılır (“think twice”). hem münazara işini hem de konuları öğrenmek için ideal.

***

5) saf hikaye

the message: serial formatını kopyalayan ama orson wellesin war of the worldsü tadında bir yapım. 8 tane görece kısa ve hafif bölümde, hayali bir podcast programının gözünden, bir bilimkurgu hikayesi anlatılıyor. şıp diye bitirilebilir.

the moth: hikaye programlarının demirbaşı. ted talks’un öykücülük versiyonunu düşünün. insanlar sahneye çıkıp, yaşadıkları gerçek bir öyküyü anlatıyorlar. podcast ise en iyilerini derliyor. bazıları sıkıcı olsa da, özellikle hüzünlü olanları her seferinde “yahu ne hayatlar var” dedirtiyor.

story collider: moth’un aynısı, ama bilim insanlarının hikayeleri. ön planda olan, çalıştıkları alanlardan ziyade, hikayenin insani yönleri.

the truth: uydurma bir kısa hikaye canlandırılıyor. 15-20 dakikalık, sıkmıyor. bir aktivite esnasında değil de, sakinken dinlemek lazım.

imaginary worlds: bilimkurgu hikayeleri hakkında. düşük bütçeli, ben seviyorum.

a prairie home companion: kadife sesli ihtiyar sunucu ve ekibinin, canlı skeçleri ve şarkıları. uydurma hikayeleri gerçekmiş gibi anlatması çok güzel. amerikan nostaljisi.

the big broadcast: nostalji demişken, 40’lardan 50’lerden radyo şovlarını sunan bu program bir numara (ben o kadar ihtiyar değilim, benimkisi iyice garip bir nostalji çeşidi). o zamanların dev yıldızları humphrey bogart’ın ve lauren bacall’ın dedektiflik serileri var mesela. bazen orjinal radyo reklamlarıyla beraber yayınlıyorlar.

***

6) tarih-felsefe

the history of rome: tek başına bir amatörün devasa bir işe girişip, 179 bölüm sonunda alnının akıyla çıkması herkesi sevindirir. roma imparatorluğu anlatılıyor (bizans yok). adam meşhur oldu, roma’ya ve istanbul’a turlar düzenledi. ilk bölümlerde amatörlük var ama giderek coşuyor. uykuya dalmadan önce birebir, amcamın sesi ninni gibi.

revolutions: thor’un yapımcısının ikinci projesi. dünya tarihindeki belli başlı devrimleri anlatıyor. her devrime 8-10 bölüm ayırmış, hepsi birer mini-podcast serisi gibiler.

dan carlin’s hardcore history: en meşhur tarih podcasti olabilir, arada bakıyorum. işin açıkçası bazen çok uzun geliyor, çünkü eleman biraz serbest stil takılıyor ve aynı şeyi defalarca tekrarlayabiliyor. ama sıkıcı olma günahını işlemiyor.

a history of the world in 100 objects: çok kaliteli bir program. british museum’un zaten, ne olacaktı. default tarih dersi öğretme metodunun bu olması lazım. yani tarih ve isim ezberlemek yerine, insanların aklında kalacak objeler üstünden o dönemi ve ilişkileri anlatmak.

stuff you missed in history class: stuff you should know’un tarih versiyonu. aynı formattalar ama geyik oranı biraz daha az ve iki erkek yerine, iki kadın sunuyor. ne yazık ki o elemanlar kadar sıcak gelmiyor bu sunucular bana, ama konu ilginçse dinliyorum.

in our time: bbc’nin tarih programı. amcam birkaç uzman konuğu çağırıp güzel güzel muhabbet ediyor. her bölümünü dinlemeye gerek yok diyeceğim ama ingilizce pratiği için ideal podcastlerden.

the memory palace: gayet orjinal, tatlı, kısa. para verip desteklediğim programlardan. rastgele bir zamandan kesitler.

philosophy bites: felsefeye giriş yapmak isteyenler için güzel. çok uzatıp sıkmadan, her konu hakkında bir iki uzmanla soru-cevap şeklinde.

myths and legends: dünyanın dört bir yanından mitolojik karakterleri, efsaneleri tanıtan mütevazi bir program. sunucunun deadpan mizah anlayışı da güzel gidiyor.

***

7) geyik

wait wait… dont tell me: ortamların en komik yarışma şovu. tv’deki whose line ıs ıt anywayden beri bu kadar gülmemiştim, zaten tarzı da benzer. improv konusunda iyi 3-4 komedyen yarışıyorlar. bir de ünlüye bağlanıp muhabbet ediyorlar bir süreliğine ki bazen o ünlüler bunlardan daha esprili oluyorlar. karakterlere alışınca tadından yenmiyor. arada yayınladıkları best of’lara denk gelin.

smartest man in the world: wait wait ekibinden bir komedyenin programı. adam resmen komik ve zeki, yapacak bir şey yok.

wtf with marc maron: nörotik bir komedyen. yarısı tek başına geyik artı philosophizing (favori standupçım bill burr’ün monday morning podcasti gibi), yarısı da röportaj. uzun olduğundan, ancak röportaj ilgilendiğim biriyleyse dinliyorum. fakat adam o kısmı da iyi yapıyor, muhabbeti gayet doğal ilerletiyor.

***

daha bilmediğim ama tanısam kesin çok seveceklerim:

codeswitch: zenci bir grup gazetecinin gözünden hayat.

more perfect: radiolab spinoff’u. anayasa mahkemesinin tartışmaları ve etkiledikleri hayatlar hakkında.

mystery show: apple buna 2015’in en iyi yeni podcasti ödülünü vermişti. ufak tefek gizemleri çözüyorlar.

***

bonus: 2015’in en iyi 50 podcast bölümü

the atlantic listelemiş. bu arada atlantic, rss feedimin güzide bir köşesini kaplıyor, gayet kaliteli ve derinlemesine yazılar var.

usenmeyip uzuun uzun aciklayacagim. oncelikle podcastleri takip edip dinleyebilmek icin pocket casts (http://www.shiftyjelly.com/pocketcasts) kullanilmasini oneriyorum. hem kullanilabilirligi yuksek hem arayuzu temiz.

radiolab
her bolum icin bir tema secip temaya bilimsel olarak 3-4 acidan yaklasip aklinizi alan, bayagi bir suredir ortada olan ve profesyonel olarak yapilan bir podcast. anlatilmaz, dinlenir – ozellikle bilgilenmeye merakli bir insansaniz onerim usenmeyip tum bolumlerini dinlemeniz.
http://www.radiolab.org/

freakonomics radio
gunluk hayatta karsilastigimiz bir suru olay veya konsepti anlasilabilir ve yaratici bir sekilde ekonomi ve sosyal bilimler perspektifinden aciklayan bir podcast. freakonomics kitaplarini biliyorsaniz neden bahsettigimi anlayacaksiniz (bilmiyorsaniz kitaplari da okumanizi oneririm). tek sikintisi podcasti genel olarak stephen dubner’in surdurup steven levittin olaya daha az dahil olmasi, ama yine de dinlenesi.
http://freakonomics.com/

ted radio hour
adindan da anlasilabilecegi gibi, her bolumunde belli bir tema belirleyip o konuda tedkonusmalari yapan insanlarla, yaptiklari konusmadan belirli kisimlar da dinleterek roportajlar yapildigi bir program. ayni konuya farkli perspektiften bakan farkli kisileri baglamasi ilginc olabiliyor.
http://www.npr.org/programs/ted-radio-hour/

the moth radio hour
canli hikaye anlatim organizasyonu the mothun yayinladigi hikayelerden 2-3-4 tanesinin bir arada yayinlandigi bir podcast. bazen hipsterite seviyesi fazla yukari cikabilse de bazen inanilmaz (komik ya da huzunlu ya da heyecanli vb.) hikayelerle da karsilasilabiliniyor. mesela sierra leone’lu bir cocuk askerin new york’ta evlat edinilmesi ve oradaki okul arkadaslariyla paintball oynamasiyla ilgili bir hikaye vardi, aklima geldikce hala garip oluyorum.
https://themoth.org/radio-hour

this american life
yine her hafta bir tema secilip bu sefer bu tema cercevesinde cesitli insanlarin hikayelerinin anlatildigi bir podcast. ira glass sunuyor. bu da cok uzun yillardir ortalikta, neredeyse podcastingin bizimkileri diyebiliriz, o kadar seviliyor. sevilmeyecek gibi de degil – bolumlerinden baska podcastler, programlar (asagida birkac tane var), filmler falan cikabiliyor, o kadar. mesela (bkz: the informant)
http://www.thisamericanlife.org/

serial
a podcast from the creators of this american life. one story. told week by week. hosted by sarah koenig. bugune kadar en cok download edilmis podcast. birinci sezonunu dinlerken yeni bolum gelmesini beklerken heyecandan ulser olacaktim, game of thrones’un yeni bolumlerini beklemek bu kadar stres yapmiyor. ikinci sezon biraz daha vasat olsa da yine de ortalamanin cok uzerinde. podcast dinlemeyi sevmeseniz de ilk sezonu dinleyin – kim ugrasacak buna diyorsaniz girin youtube’da falan da var.
https://serialpodcast.org/

useful science
kanadali bir grup master/doktora ogrencisinin yaptigi bir podcast. web sayfalarinin temel konsepti akademik bir calismanin en onemli bulgusunu bir cumlede ozetlemek – tabii bu da bilime cok saglikli bir yaklasim degil. podcast’te calismalari daha detayli tartisiyorlar, bir nevi journal club. yukaridakilere gore bir tik daha amatorce yapilsa da ozellikle calisilan konu ilginizi cektiginde faydali oluyor.
http://www.usefulscience.org/

question of the day
james altucher ve stephen dubner (freakonimics’i yazanlardan) haftada 3-4 kere quoradan aldiklari ya da kendileri bulduklari bir soru hakkinda 15 dakikaligina bos geyik yapiyorlar. olmasa da olur bir podcast, ama bazen insani yormadan farkli ve faydali bakis acilari getirebildigi icin cerez niyetine dinlenebiliniyor.
http://www.earwolf.com/show/question-of-the-day/

the inquiry
nispeten guncel ve populer bir soru hakkinda 4 tane uzmanla konusulup sorunun cevaplanmaya calisildigi bir bbc world service programi. bbc programi oldugundan ne beklenebilecegi tahmin edilebiliniyor: kaliteli ve bilgilendirici yapim, sonunda cok kesin sonuca varmayabiliyor.
http://www.bbc.co.uk/programmes/p029399x

planet money
podcastin yapimcilarinin ozeti son derece aciklayici: it is like meeting with a friend at a bar and having him or her explain the economy. ekonomik problemlere eglenceli, yaratici ve anlasilabilir sekilde yaklasabilen bir npr programi. inanir misiniz, bir 2008-2009 krizi sonrasi yayinlanan bir this american life bolumunun basarisi uzerine programa evrilmis.
http://www.npr.org/sections/money/

hidden brain
nprin sosyal bilimler habercisi shankar vedantam’in “bir suru ilginc haber yapiyoruz, bari bazilarini program haline getirelim” diye yaptigini dusundugum haftalik yayin. bir sosyal bilimler sorusunu ya da calismasini, bir hikaye esliginde ve/veya calismayi yapan kisilerle roportajlar yaparak sunuyor.
http://www.npr.org/series/423302056/hidden-brain

stuff you should know
josh ve chuck isimli iki tane abinin bilimsel ya da gunluk hayattan bir konuyu ya da konsepti ya da nesneyi yaklasik bir saat boyunca yari geyik yari bilgilendirici sekilde tartismasi. bilimsel olarak zayif, anlasilabilirlik ve dinlenebilirlik bakimindan yuksek bir podcast. ozellikle konu ilgi cekici oldugunda dinlenebilir.
http://www.stuffyoushouldknow.com/

stuff you missed in history class
tracy ve holly isimli iki ablanin tarihsel bir olayi ya da kisiyi anlattiklari, yine bilimsel olarak zayif, anlasilabilirlik ve dinlenebilirlik bakimindan yuksek bir podcast. bazi konular fazla derin amerika tarihi olabiliyor, ozel ilginiz yoksa onlar bayabilir. ama konu ilginc olunca dinlenebiliniyor.
http://www.missedinhistory.com/

thinking allowed
eski bir sosyoloji profesoru ve eglenceli bir amca olan lauri taylor’un sundugu, yakin zamanda yapilan sosyolojik arastirmalarin, arastirmacilarla roportaj yaparak tartisildigi bir bbc radio4 programi. sosyoloji veya sosyal bilimler arastirmalarini takip etmek isteyenler icin ilginc olabilir.
http://www.bbc.co.uk/programmes/b006qy05

more or less: behind the stats
tim harfordun sundugu, yakin zamanda yayinlanan haberlerde sunulan sayi ve istatistiklerin irdelendigi bir bbc radio4 programi. bilimsellik/geyik orani tam tadinda, ilginc ve egitici olabiliyor.
http://www.bbc.co.uk/programmes/p02nrss1

what’s the point
fivethirtyeight.comun yayinladigi, guncel ve genel siyaset, spor veya daha rastgele konularla ilgili data ve sayisal analiz yaparak ‘oyle tahmin yapilmaz boyle tahmin yapilir, azicik bilime inanin’ mesajlari veren basarili bir podcast.
http://fivethirtyeight.com/tag/whats-the-point/

surprisingly awesome
adam mckay ve adam davidson’un (planet money’nin yaraticilarindan) disaridan bakinca sikici gibi gozuken bir nesne ya da konunun aslinda cok super bir sey olabilecegini gostermeye calistiklari podcast. cerez degeri cok yuksek.
https://gimletmedia.com/show/surprisingly-awesome/

flash forward
her bolumde gelecekte olabilecek alternatif gelismelerin tartisildigi (mesela 40 sene sonra machine translationun gunluk hayatimiza bayagi girmesiyle olabilecekler, ya da ileride robotlarla ask, ya da yalan soylendigini aninda tespit edebilen bir uygulama olsa ne olurdu vb vb). yapim biraz amatorce, ama konular ilginc ve tartismalar basarili.
http://www.flashforwardpod.com/

myths and legends
adi ustunde, mitoloji ve folklorden hikayelerin anlatildigi bir podcast. ilgileniyorsaniz yapim ve anlatimlar fena degil.
https://www.mythpodcast.com/

vox – the weeds
vox.comdan birkac kisinin haftalik siyaset ve public policykonularini tartistigi bir program. tartismalar turkiye’nin biraz otesinde, ama bilgili bir sekilde yapiliyor. bir de her program en az bir kisi fuck diyor*.
http://www.vox.com/the-weeds

the world next week
council on foreign relations tarafindan yayinlanan, onumuzdeki hafta dunyada olacak olaylar hakkinda bilgili iki abinin tartistigi bir podcasti.
http://www.cfr.org/…ublication/by_type/podcast.html

https://seyler.eksisozluk.com/caniniz-sikildiginda-keyifle-vakit-gecirebileceginiz-podcastler

 

Körü körüne inanmamak, soru sormak üzerine

Soru sorma yeteneği, insanoğlunu diğer canlılardan ayıran en belirleyici yönlerinden biridir. İnanışa göre, konuşma dili, soru sorma ihtiyacı yüzünden geliştirilmiş. Mağara adamı, isteklerini her zaman vücut dili, homurtu ile halledebilirken, soru sormak için bir dil kullanması gerekliydi. Soru sorma becerimiz, biz insanoğlunun en büyük keşiflerine yol açmış ve bizlerin karşılaştığı büyük sorunlardan bazılarını çözmüştür.

Şimdi, size umarım birkaç soru sormanızı sağlayacak tarihten 3 hikaye paylaşmak istiyorum. Bu hikayeler Türkiye’den değil ama sanırım son birkaç yıl içinde yaşadığımız “insan gerçekten hayret ediyor” diyebileceğimiz birkaç soruya cevap olacaktır.

İlk hikayem, bir ülkenin eğitim düzeyinin, o ülkedeki demokrasi algılayışıyla birebir ilgisi ve ülkemizin batısıyla doğusu arasında neden çok büyük farkların olduğu ile alakalı.

1960larda, dünyanın her yerinde olduğu gibi, Amerika’da da sosyal direniş ve ülkeyi idare eden güçlere karşı bir ayaklanma vardı.

1973 yılında, Amerikalı milyarder David Rockefeller’in organizasyonu altındaTrilateral Commission (Üçlü Komisyon) adında bir grup oluşturuldu. Bu komisyonun ilk üyelerini Amerika, Avrupa ve Japonya’dan gelen büyük banka sahipleri, avukatlık şirketleri ve hükümet görevlileri oluşturdu. Bu komisyonun kuruluş amaçlarından biri de, 1960larda başlayan sosyal direnişin ana kökenini araştırmak ve bu tip olayların gelecekte bir daha kendini göstermemesi için gereken önlemleri almaktı.

Komisyon çalışmaları sonucunda “Demokrasinin Krizi” adlı bir rapor oluşturdu. Raporun en önemli bulgusu eğitim ve eğitim sistemi ile ilgiliydi. Bunun nedeni ise, direniş içinde yer alan Amerikan vatandaşlarının eğitim düzeyi yüksekti ve bir çok direniş, kampüslerde gerçekleşiyordu.

Komisyon çalışmalarıyla şu sonuca vardı:
Halk, gereğinden daha yüksek bir eğitime sahiptir. Amerikan hükümeti, vatandaşlarına sağladığı eğitim ile onların daha iyi bir yaşam beklentisine sahip olma inançlarını artırıyor ve böylece bir üniversite diplomasına sahip olan kişiler, hayatlarında daha fazla kontrol sahibi olmak istiyorlar.

İşte hazırlanan rapordan bir alıntı:

“Daha önce pasif veya örgütsüz olan nüfus grupları yani siyahlar, Kızılderililer, Meksikalılar, beyaz etnik gruplar, öğrenciler ve kadınlar, artık fırsatlar, pozisyonlar, ödüller, ve kendilerini daha önce verilmemiş hak ve özgürlük için direniş başlattı”

Demokrasinin Krizi: Demokrasilerde yönetilebilirlik raporu

Komisyon, hazırlanan raporun ardından, eğitim sisteminde gereken değişimi yapmak için çalışmalara başladı. Eğitim bütçeleri kesintiye uğradı, eğitim sistemi içinde yer alan müfredat değişti ve yeni müfredat, hükümetin planları doğrultusunda yeni bir disiplin ve kontrol altında değiştirilip, tek taraflı bilgi verecek bir yapıya sokuldu.

Rapor, hem direnişlerin, hem de komisyonun farkında olduğu önemli bir noktayı ortaya koyuyordu: “Eğitim, toplumun en önemli değer üreten sistemidir.” Komisyon bunu kendilerine yarayacak şekle dönüştürmek için de öneride bulundu: “Üniversite eğitimi almış kişilerin, iş ve özgürlük beklentilerini düşürecek yeni bir program gereklidir.”

Komisyonun hazırladığı rapordan 2 yıl sonra, Amerika’nın en yüksek pozisyonları, Trilateral Commission (Üçlü Komisyon) üyelerinin eline geçti: Başkanlık, Başkan Yardımcısı, Dışişleri Bakanlığı, Savunma Bakanlığı ve Hazine. Ayrıca, Ulusal Güvenlik Danışmanlığı’nın başına da komisyonun direktörü ve kurucularından biri olan Zbigniew Brzezinski getirildi.

Kısaca, eğitim, hükümetin yarattığı eşitsizliği ve kısıtlamaları, kendi oluşturduğu müfredat ile bastırdığı sürece, kendini ve gizli gündemini koruyabilecek ve böylece insanların daha iyi bir hayata sahip olma isteklerini törpüleyebilecekti. Zaten bu nedenle, Amerikan eğitim sisteminde eşitsizliği, şirketlerin toplum üzerindeki etkilerini ve ırkçılık mekanizmasını anlatan tek bir ders bile yoktur.

Eğitim, sistemi sorgulamayı öğretmez. Yönetici güçleri sorgulamak yerine, onlara, başarılı olmak için bir tablo çizer: ev, araba, 2,5 çocuk. Eğer bu hayallere ulaşamazsanız, bu sizin suçunuzdur…. eğitimin değil.

Sorgusuz bir eğitimin ortaya çıkardığı “başarılı” insanlara en güzel örneği Fizikçi Jeff Schmidt veriyor:

Yazacağım kitap için araştırma yaparken, Lawrence Livermore Ulusal Laboratuvarı’na ait bir bülten ile karşılaştım. Bu laboratuvar, Amerika’da nükleer silah tasarımı yapan iki laboratuvardan biridir. Bülten’de bir röportaj yer alıyordu. Röportajı yapan kişi, nükleer silah tasarımı yapan iki genç mühendise soruyor:
“İşinizin en kötü yanı nedir?”
Mühendisler birkaç saniye düşündükten sonra cevap veriyor:
“Aaa… bilgisayarlar! Buradaki bilgisayarlar yeterli belleğe ve güce sahip değil. O nedenle ikide bir bozuluyorlar!”
İşte bu, otoriteye, sorgusuz itaatin bir kanıtı. Büyük resmi sorgulamayı, kendi işleri olarak görmüyorlar bu mühendisler ve şunları söylemiyor:
“İşimin en kötü yanı, dünyayı daha tehlikeli hale getirecek ve felaketler üretecek nükleer silah tasarlamam!”

İşte bu davranış biçimini deney konusu olarak laboratuvara soktuğunuzda, ortaya çıkan sonuçlar gerçekten inanılmayacak boyutlarda. İkinci hikayem, otoriteye itaat ile ilgili.


1961 yılının Temmuz ayında, Yale Üniversitesinde Sosyal Psikoloji profesörü olan Stanley Milgram, itaatkarlık konusu üzerinde araştırmalar yapıyordu. Onu bu konuya iten en önemli sebep, Hitler Almanya’sında yaşanılan Yahudi soykırımının bir parçası olan sıradan Alman vatandaşlarının, böyle bir vahşete sorgusuz neden itaat ettiklerini bulmaktı.

Deney, deneklere, cezalandırmanın öğrenme üzerindeki etkisi şeklinde anlatıldı, gerçek nedeni saklamak için. Denekler, deneye girdiklerinde ya “öğretmen” ya da “öğrenci” olmak üzere kura çektiler. Deneklerin hepsi “öğretmen” olarak deneye katıldı çünkü “öğrenci” rolü aslında bu deneyin bir parçasıydı ve bu rolü yapan kişi, deneyi yapan Stanley Milgram’ın asistanıydı.

Deneye katılan “öğretmen” deneklerden istenilen, yan odada kelime çiftlerini ezberlemeye çalışan ve bir elektrik kablosuna bağlanmış “öğrenciye” yanlış cevap verdiklerinde elektrik şoku vermekti. Öğretmenlerin önündeki panelde 15 volttan başlayıp 450 volta kadar giden düğmeler vardı. Verilen her yanlış cevapta, elektriğin dozu arttırılacaktı. “Öğretmen” olarak deneye katılan kişinin bilmediği ise, diğer odada bulunan öğrencinin aslında elektik kablosuna bağlı olmadığı ve bu deneyin bir parçası olduğuydu.

Deney başladığında “öğrenci” de yavaş yavaş yanlışlar yapmaya başladı ve 5. hatayı yapıp 75 volt elektrik şoku yediği andan itibaren inlemeye, tuhaf sesler çıkarmaya; 150 voltta deneyden çıkmak için yalvarmaya; 180 voltta “artık acıya dayanamıyorum” diye bağırmaya başladı. Öğretmen rolündeki denek panelin üzerinde “Tehlike: Yüksek Şok” yazan düğmelere geldiğinde ise öğrenci duvarlara vuruyor ve “beni bu odadan çıkartın, kalbim sıkışıyor” diye haykırıyordu.

Milgram, deney gerçekleştirilmeden önce Yale Üniversitesi’de, 14 psikoloji yüksek lisans öğrencisiyle sonuçların ne olacağına yönelik bir anket yaptı. Katılımcıların tümü, sadece birkaç sadist eğilimli deneğin (%1) en yüksek voltajı uygulayacağını düşünüyordu.

Çıkan sonuçlar ise tahminlerden çok farklıydı. Deneklerin %65’inin (40 denekten 26’sının) deneydeki en yüksek gerilim olan 450 voltu, her ne kadar huzursuzluk hissetmiş olsalar da, uyguladıkları görüldü. Hepsi deneyin bir noktasında durup deneyi sorgulamış, hatta bazıları kendilerine ödenen parayı (450 dolar) geri vereceklerini söylemişlerdi. Katılımcılardan hiçbiri 300 volt seviyesinden önce şok uygulamaktan tereddütsüzce vazgeçmedi. Deneyin çeşitlemeleri daha sonra dünya genelinde farklı psikologlarca gerçekleştirildi ve sonuçlar birbirine yakındı: Yüzde 65!

Eğer bütün bunlara bir bakacak olursak, anlayabiliriz ki, direniş, yıkıcılık anlamına gelmez. Gerçek olan şudur ki, sorgusuz itaat, itaatsizliğe oranla, daha yıkıcı bir güçtür — sorgusuz itaat, tarihimizde soykırımları, savaşları, açlıkları ve çevre yıkımını üretmiştir… direniş değil.

Bu nedenle, eğer, hiçbir şey söylemeyerek tarafsız olduğunuzu zannediyorsanız, kendinizi kandırıyorsunuz demektir. Çevremizde adaletsizlik, ırkçılık ve ölüm olduğu sürece, bizler sessiz kalıyorsak, esasında tarafsız değil, tam tersine, bütün bunları otoriter bir plan ile ortaya koyan güçlerin söylediklerine itaat etmiş oluruz. Kısaca, dünyada açlığın, zulmün, ırkçılığın, adaletsizliğin çok sık rastlandığı bir dönemde “tarafsız” kalmak diye bir şey söz konusu olamaz, yalnızca “etliye sütlüye karışmamak” veya “kaygısızlık” olur ki bu, bir tip “onaylamadır”!


Son hikayem ise basının ve hükümetin bir ülkeyi amaçları için nasıl uyutmayı, uyuşturmayı ve duygularıyla oynamayı başardığı ile ilgili. Bu hikaye “camide içki içtiler” ile “başörtülü kardeşlerimizi dövdüler” söylemlerini daha iyi anlamınızı ve sorgulamanızı sağlayacak umarım.

Saddam Hüseyin, 2 Ağustos 1990 tarihinde ‘‘Kuveyt Irak’ın 28’inci eyaletidir’’gerekçesiyle Kuveyt’i işgal etti. Amerika haftalarca bu işgale nasıl cevap vereceğini bilemedi. 10 Ekim’de Amerikan Kongresi’nin İnsan Hakları Komitesi’nde misafir konuşmacı olarak yer alan Hemşire Nayirah adlı 15 yaşında Kuveytli bir kızın açıklamaları ABD ve dünyada geniş tepkiler uyandırdı. Nayirah ‘‘Silahlı Irak askerleri hastaneye geldiler. Yeni doğmuş bebekleri kuvözlerden çıkarıp soğuk betonda ölüme terk ettiler’’ diye ağlamaklı bir ifade verdi. Ölüme terk edilen bebeklerin hikayesini, aynı gece ABD’de ve dünyada milyonlarca kişi televizyonlarından izledi. Nayirah’ın duygusal konuşması ülkenin hemen hemen her TV istasyonuna taşınarak günlerce yayına girdi. Kongre müzakerelerinde Nayirah’ın hikayesi sürekli tekrarlandı. O döneminin ABD Başkan’ı Bush (George W. Bush’nun babası) Irak’a askeri harekat için bu açıklamayı sık sık dile getirdi.

Nayirah’ın duygusal ifadeleri etkili oldu. Uzun süre tartışılan Nayirah’ın“hastane zeminine bırakılıp ölen çocuklar” hikayesi Uluslararası Af Örgütü tarafından doğrulandı ve yoğun müzakereleri takiben Kongre, Başkan Bush’a savaş yetkisi verdi ve 18 Ocak 1991’de Irak’ın, ABD tarafından bombalanması başladı.

Fakat işin gerçeği, Nayirah hikayesi, çok sinsice tasarlanmış bir hakla ilişkiler ürünüydü. Nayirah’ın anlattığı hikayenin arkasında halkla ilişkilerin en büyük isimlerinden biri olan Hill & Knowlton ve H&K’yi bu iş için kiralayan, ABD hükümetiyle direk ilişkisi olan Hür Kuveyt Vatandaşları adlı bir kuruluş vardı.

Körfez Savaşı sonra erdikten sonra ABC TV muhabiri John Martin, Kuveyt’teki hastaneye giderek araştırmalar yaptı. Kuveytli doktorlar bebeklerin savaş kaosunda bakımsızlık ve hemşire azlığından öldüklerini, Iraklı askerlerin tek bir bebeği dahi kuvözden çıkarmadığını bildirdi.

H & K’nın düzmece senaryosunun başkahramanı ve Kuveyt’teki hastaneninsözde görevlisi Hemşire Nayirah aslında Kuveyt’in Washington Büyükelçisi Saud Al-Nasser Al-Sabah’ın kızıydı. Dünya TV’lerinde milyonlarca kişiyi bebek ölümleri hikayesiyle ağlatan genç kız, aslında Kuveyt işgali sırasında Amerika’daydı. Iraklıların işkence yaptığı sözde Kuveytlilerin de ‘sahte’ oldukları ortaya çıktı. Kuveyt Emirliği’nin Irak’a askeri harekatı teşvik için H&K şirketine 11.5 milyon dolar ödediği açıklandı. Tarihte ilk defa bir halkla ilişkiler şirketi, olayları düzmece bir senaryo haline getirerek, insanların duygularıyla oynayarak, otoritenin gündemi doğrultusunda savaş başlatmış oldu.

Soru sormak kadar, doğru soruları sormak ve gerçekleri araştırmak da çok önemli. Her şeyin 140 karakter ile “kesin bilgi” olduğu bir dönemde, neyi, nasıl analiz edeceğimizi de çok şaşırdık. Bazen, doğru dediğimiz şeylerin, aslında başkalarının doğrularına hizmet ettiğini defalarca gördük son yıllarda. Fakat gerçek bir şey var bunu hiç kimse değiştiremez: sorular soran bir nesil uyandı! Artık soru soran, her şeyi çabucak kabullenmeyen, artık her şeyi “doğru” kabul eden bir jenerasyondan, “şüpheci” bir nesile ulaştık ki bence, doğru soruları sormak yolunda güzel bir adım!

View story at Medium.com

Satın aldıklarınız bozulmak üzere tasarlandı

Light Bulb Conspiracy (Ampul Komplosu), 2010 yılında Alman yönetmen Cosima Dannoritzer tarafından çekilmiş bir belgesel. Genel olarak anlatılan Planlı Eskitme/Eskime (Planned Obsolesence) uygulamaları üzerinden modern tüketim alışkanlıkları ve sürdürülebilirlik. Mevzuya ve filme derinlemesine girmeden bahsedilmesi gereken birkaç temel noktaya şöyle bir değinelim.

1924’te Cenova’da başta Osram, Philips ve General Electric olmak üzere, dünyanın en büyük ampul üreticileri bir araya gelerek, tüm dünyadaki ampul üretimi ve satışını düzenlemek adına bir kartel kurdular: Phoebus. Bu kartel 1939 yılına kadar katılan tüm büyük şirketlerin üretim standartlarını ve pazar paylarını düzenleyerek küresel ekonominin ilk büyük yapılarından biri oldu. En hatırda kalıcı icraatlarıysa 1880’de bizzat General Electric’in patronu Thomas Edison tarafından tanıtılan ve 1500 saate kadar işlev görebilen ampullerin üretim ve satışını yasaklayıp, tüm ampullerin 1000 saat işlev görebilecek şekilde tasarlanmasına karar vermekti. Gerçi Edison’un konuya bakışını ve AC/DC (Alternatif Akım/Doğru Akım) savaşları sırasında ücretsiz elektrikten kablosuz teknolojiye kadar birçok hayalin önderi Tesla’ya yaptığı fenalıklardan nasıl bir insan olduğunu sanırım bilmeyen yoktur. Phoebus kulağa koca bir komplo teorisi gibi gelebilir, ama hukuka uygun bir biçimde bunu gerçekten yaptılar. Filmde, zamanında Phoebus tarafından hazırlanmış ve dayanıklı ampuller üreten bir firmanın çarptırılacağı para cezasını belirleyen bir tabloya kadar kartele dair tüm belgeler apaçık gösteriliyor. Bir de Livemore, California’daki itfaiye istasyonunda1901 yılından beri sağlıklı bir biçimde çalışmakta olan ampul var. Ampulü izlemek için kullanılan kameraların iki kere değişmesi gerekmiş. 2016 itibarıyla akkor ampullerin ortalama ömrü hâlâ 1000 saattir. 136 yıllık bu başarı küresel ekonominin, tüketmeye devam edelim.

Kaliteli ampuller: 1000 saate kadar garantili

Planlı Eskitme terimi ise ilk olarak Bernard London tarafından 1932’de, ABD’deki büyük ekonomik buhranı sonlandırmak ve insanları tüketime teşvik ederek, veya daha ziyade zorlayarak (sebebini anlatacağım) ekonomiyi büyütmek içintasarlanmış bir kavram. London’ın üretilen ürünlerin belirli bir süre sonrasında yasa zoruyla tüketicinin elinden alınarak, yeni satın almaların yolunun açılmasına dair sunduğu kurtarma planı, zamanında pek destekçi bulamıyor. Planlı eskitme rafa kalkıyor. Ta ki 1940’ların sonuna doğru, savaş sonrası ABD’sinde tüketimi tekrar kıvılcımlandırmak üzere mevzuyu tekrar ele alan endüstriyel tasarımcıBrooke Stevens’a kadar. Stevens, London’ın önerisindeki “zorla” kısmını devre dışı bırakıyor ve bunun yerine Rockefeller ailesinin tabiri caiz ise yancısı, Sigmund Freud’un yeğeni ve II. Dünya savaşı sırasında Nazi “Aydınlanma” ve Propaganda Bakanı Goebbels’in savaş ortamında uyguladığı yöntemleri barış ortamına uyarlamanın yolunu bulan, “Halka İlişkiler” teriminin ve modern reklamcılığın babası Edward Bernays’in izinden giderek işi özetle şöyle bir noktaya getiriyor: İnsanlar yeni modeli satın almamak konusunda özgürler. Ancak yeni model çok daha iyi. Üstelik eskisini tamir ettirmek yenisini almaktan daha pahalıya patlayabilir. Tanıdık geldi mi?

Brooke Stevens

Eğer geldiyse ilk aklınıza gelen yazıcılar olsa gerek. Yazıcı kartuşlarının yazıcının bizzat kendisinden daha pahalı olduğunu hatırlatmama gerek yok diye tahmin ediyorum. Film, kurgusu içinde belirli bir çıktı üretiminden sonra otomatik olarak hata raporları veren yazıcıları da inceliyor. Kullanma kılavuzunda öngörülen çıktı miktarı üretildikten sonra, örnekteki yazıcıda EEPROM adında bir çip devreye giriyor ve cihaz artık kullanılamaz hâle geliyor. Böyle bir derdiniz varsa, filmin sonlarına doğru bu çipi devre dışı bırakacak yazılıma dair bilgi izleyiciyle de paylaşılıyor. Bir bakın derim.

Film akışı boyunca 1940’ta DuPont isimli kimyasal madde üretimi yapan bir şirket tarafından üretilen Naylon kadın çoraplarının fazla dayanıklı olmaları sebebiyle piyasaya zayıflatılarak sürülmesinden, hammadde kıtlığı sebebiyle planlı eskitmeyle işi olmamış komünist Doğu Blok’unda başta Doğru Almanya olmak üzere üretilen ve 25 yıl dayanan buzdolapları ve çamaşır makinelerine (1981’de bir teknoloji fuarında sunulan Doğu Alman yapımı NARVA marka uzun ömürlü ampullerin Batılı yatırımcılar tarafından ilgi görmemesi de ilginç bir not, 1989’da duvarın yıkılması ile NARVA da bildiğimiz Batı ekonomisine ayak uydurmuş) üretim modellerine şöyle bir göz atıyor. Bununla birlikte tüketilen ve yenisi ile değiştirilen elektronik cihazların, elektronik atıkların ticareti yasa dışı olmasına rağmen ikinci el kisvesinde Afrika ülkelerine gönderilmesinin etkileri ve Apple’ın iPod 2 ürününde çevirdiği pil ömrü dalavereleri üzerinden açılan kamu davasına kadar işin tüketici yanını da es geçmiyor.

Teknoloji şirketleri tarafından aptal yerine konulmanın ötesinde mevzu dönüp dolaşıp Gandhi’nin şu sözüne bağlanıyor: “Dünya her insanın ihtiyacını karşılayacak kadar kaynak sunuyor, ancak her insanın hırsını karşılayacak kadar değil.”

Her gün gazetelerde, şurada, burada gördüğümüz büyüme rakamlarının ne olduğunun ne kadar farkındayız? Pardon, nereye doğru büyüyoruz? Fransız ekonomist Serge Latouche’un “De-Growth”, yani geriye doğru büyüme kuramına kulak vermek mi gerekiyor? Belki de. ABD’li komedyen Louis CK konu hakkında cep telefonu üretimi üzerinden diyor ki: “Bir seçiminiz var. Atlar ve mumlarla yaşar ve birbirinize karşı biraz daha kibar davranabilirsiniz ya da çok uzaklarda birinin sırf siz s.çarken YouTube’a kaba bir yorum bırakabilin diye ölçülemez derecelerde acı çekmesine izin verebilirsiniz.” Latouche filmde konuya daha farklı yaklaşıyor: “Bunu yaparsak taş devrine döneceğimiz söyleniyor. Hayır dönmeyiz. 1960’lara döneriz. Ama 1960’lar taş devrinden daha uzak.”

En temel gerçeği en sarih biçimde, termodinamiğin ikinci yasası üzerine albüm yapan Muse’dan albümle aynı adı taşıyan “2nd Law – Unsustainable” isimli şarkıda bulmak mümkün:

Sonsuz büyümeye dayalı bir ekonomi SÜR – DÜ – RÜ – LE – MEZ.

Almayın, vermeyin, ekonomiye can vermeyin.

Light Bulb Conspiracy – Türkçe altyazılı:

https://www.youtube.com/watch?v=NnIWocmal5U

Kaynak:http://vesaire.org/satin-aldiklariniz-bozulmak-uzere-tasarlandi/